دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٢ - اختیارالدین تربتی
اختیارالدین تربتی
نویسنده (ها) :
محمدحسن سمسار
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِخْتیارُالدّینِ تُرْبَتی، حسن بن غیاثالدین حسینی مشهور به قاضی اختیار، قاضی، فقیه، ادیب و شاعر (د ٩٢٨ق/ ١٥٢٢م) . در زاوه (تربت حیدریه) زاده شد، در جوانی به دارالسلطنۀ هرات رفت، در آن شهر دانش دین آموخت و در اندك مدتی ترقی بسیار كرد (میرخواند، ٧/ ٢٩٢-٢٩٣؛ خواندمیر، حبیب السیر، ٤/ ٣٥٥).
علیشیر نوایی (٨٤٤ -٩٠٦ق) در مجالس النفایس (تركی، ذیل سیداختیار) از وی با نام «سید اختیار» یاد میكند و او را جوانی خوشطبع و نیك رفتار میخواند كه در دارالقضای مولانا نظامالدین (د ٩٠٠ق) تحریر سجلات و قبالات بدو محول بوده، و در عربیت و فقه شهرت داشته است. وی اختیارالدین را سزاوار این شهرت دانسته، مینویسد كه او به تألیف كتابی سرگرم است كه میزان شایستگیش پس از پایان این تصنیف روشن خواهد شد. او كسانی را كه بر اختیارالدین خرده میگرفتهاند كه زحمت بسیار میكشیده تا دستار خود را دانشمندانه ببندد، «خبیث» خوانده، مینویسد: «هیچكس نیست كه از زخم زبان آنان رهایی داشته باشد». وی در پایان دو بیت شعر حاوی ماده تاریخ «ساقی كوثر» (= ٨٩٧) از سرودههای او آورده است (همانجا).
خواندمیر دربارۀ اختیارالدین مینویسد: «در نوشتن فتوا و تحریر صكوك .. و در فن انشا و معما صاحب وقوف» بود (همانجا). وی در اواخر روزگار پادشاهی سلطان حسین میرزا بایقرا (٨٧٣-٩١١ق) به منصب قضای هرات رسید و به سبب داشتن فضل و زیركی و دینداری، منزلتش فزونی یافت و سرآمد تمامی قضات هرات شد (همان، ٤/ ٣٥٥- ٣٥٦). همو با ستایش از منشهای پسندیدۀ وی به توجه امیرعلیشیرنوایی نسبت به او و مدیحههای او در وصف علیشیر اشاره دارد و مینویسد: به یمن مرحمت امیر در مدرسههای خواجه ملك زرگر و اخلاصیۀ هرات به تدریس سرگرم است (فصلی از ...، ٤٣، ٤٤).
ظهیرالدین بابر دقت اختیارالدین را در كار داوری، و نیز تیزهوشی وی را ستوده است و دربارۀ او مینویسد: «قضا را خوب كرد» و در دیداری كه با من در مَرغاب داشت، از خط بابری سخن به میان آمد. مفردات آنرا طلبید، من نوشتم و در همان مجلس مفردات را خواند و قواعد را دانست و به آن خط «چیزها نوشت» (ص ١١٣).
داوری سام میرزا دربارۀ اختیارالدین بهگونهای دیگر است. وی مینویسد كه او به زر اندوزی و امساك شهرت داشت، اما «خالی از فضلی نبود» و در شعر از دیگران پیشی میگرفت (ص ٤٩).
پس از تصرف هرات (٩١٣ ق) به دست محمدخان شیبانی، قاضی اختیار همچنان در جایگاه خویش برقرار ماند و پس از كشتهشدن محمدخان (٩١٦ ق) به دست شاه اسماعیل اول صفوی، به زادگاه خویش بازگشت و به كشاورزی پرداخت و در همانجا به بیماری سوءالقنیه (ضعف عمومی بدن) درگذشت و در آرامگاه پدرانش به خاك سپرده شد (خواندمیر، حبیب السیر، ٤/ ٣٥٦).
قاضی اختیار در ساختن ماده تاریخ به ویژه به شعر چیرهدست بود. وجود ماده تاریخهای بسیار در میان آثار او برخی از پژوهشگران معاصر را بر آن داشته كه وی را مانند بعضی دانشوران همزمانش زیر نفوذ حروفیان بهشمار آورند (نك : مركزی، ٢/ ٦٨٩، حاشیه).
قاضی اختیارالدین را برخی از تذكرهنویسان از سدۀ ١١ق به بعد در شمار خوشنویسان قلم تعلیق آوردهاند كه خطاست، زیرا نهتنها هیچیك از نویسندگان همزمانش وی را خوشنویس ندانستهاند، بلكه هیچ اثری كه نشان دهندۀ هنر خوشنویسی او باشد، نیز برجا نمانده است. این خطا از كتاب مرآةالعالم (تألیف در نیمۀ دوم سدۀ ١١ق) آغاز شده (بختاورخان، ٢/ ٤٧٥)، و با نسبت دادن كتابت منشآتی از سوی مهدی بیانی به او در سدۀ اخیر نیرو گرفته است (نك : ص ١١٣؛ دایرةالمعارف فارسی). در حالیكه نسخهای از مكاتیب سلطان حسین میرزا بایقرا كه كتابت آن به او نسبت داده شده، و هماكنون در كتابخانۀ كاخ - موزۀ گلستان (شم ٦٥٧) نگاهداری میشود، در ٩٣٥ق كتابت شده است (نك : صفحۀ پایان كتاب)، یعنی ٧ سال پس از درگذشت قاضی اختیار. بنابراین در نادرستی این نسبت جای دو دلی نیست. این لغزش بهسبب در آمیختن احوال قاضی با اختیار منشی پدید آمده است (نك : ه د، اختیار منشی).
آثار
١. شرح مقدمة الصلاة، كه تفسیر و شرحی است به فارسی بر مثنوی مقدمۀ الصلاة مولانا شرفالدین بخاری (سرودۀ ٧٣٠ق) شامل ١٠ باب در آداب وضو، نماز، روزه و جز آن. تاریخ تألیف آن ٨٩٢ق (ماده تاریخ: «آخر سال») است. نسخههایی از این اثر در كتابخانۀ دیوان هند لندن و كتابخانۀ دولتی نسخههای شرقی مدرس (٢ نسخه) نگهداری میشود (اته، I/ ١٣٧٣-١٣٧٥؛ چاندراسیك هاران، II/ ٦٣٣, III/ ٩٣٤-٩٣٥).
٢. اساس الاقتباس، به عربی، گزیدهای از آیات، اخبار، احادیث، امثال و حكم منثور و منظوم و جز آن، شامل دیباچه و بخشهایی كه مؤلف آنها را كلمات، سطور و حروف خوانده، و به امیر علیشیر نوایی كه از او در دیباچه با جملۀ «سَمیّ اسدالله الغالب» یاد میكند، تقدیم كرده است. تاریخ تألیف آن ٨٩٧ق به ماده تاریخهای «بتتمیمه» و «بسلخ رجب» است (حاجیخلیفه، ١/ ٧٤؛ آقابزرگ، ٢/ ٥؛ آستان، ٧/ ١٩٦-١٩٩). برگزیدۀ آن در ١٨٦٣م به كوشش یوسف داوود، با عنوان تنزیه الالباب، در موصل، و تمامی كتاب در ١٢٩٨ق به كوشش عبدالحافظ طائفی در استانبول و به سالهای ١٣١٦، ١٣٢٣ و ١٣٢٦ق در قاهره چاپ شده است.
نسخههای مختلف این اثر با نامهای گوناگون در كتابخانهها یافت میشود: اوایل التحریر (مركزی، ٢/ ٦٨٩ - ٦٩٢)؛ نشر الطیب فیما یلزم للكاتب و الخطیب (امین، ٢١٣-٢٣٠)؛ جوامع الكلم (بیان اصفهانی، ١/ ٤٥-٤٦)؛ اختیار الغیاثیة فی فن الانشاء (مینگانا، ١٠٩٦-١٠٩٧؛ GAL, S, II/ ٢٥٦)؛ مقامات حسینی (GAL, II/ ٢٤٥).
دور نیست كه مجالس الملوك كه تألیف آن را به قاضی اختیار نسبت دادهاند، نیز همین اساس الاقتباس، باشد. زیرا وی در آغاز این كتاب علم بیان و انشا را بهترین یاور برای دریافت مطالب عالیه... و رسیدن به «مجالس الملوك و منازل الاحرار» دانسته است (ص ١).
٣. مختارالاخیار علی مذهب المختار، در فتوا و قضا و آداب و رسوم آنها. قاضی اختیار در دیباچۀ این اثر مینویسد: بههنگام تصدی امور فتوا و تكفل قضای هرات از وی خواسته شد تا كتابی به فارسی دربارۀ آداب و رسوم آن امور بنویسد و وی مطالب این نسخه را از كتابهای فتاوی بیرون كشیده، و نوشته است (منزوی، خطی، ٣/ ٢١١٧). تاریخ تألیف آن ٨٩٨ق است و نسخههایی از آن در كتابخانههای پاكستان (همو، خطی مشترك، ٤/ ٢٤٤٦- ٢٤٤٨: ١٣ نسخه)، كتابخانۀ آستان امیرالمؤمنین(ع) نجف (همو، خطی، همانجا)، انجمن آسیایی بنگال و كتابخانۀ بودلیان (مارشال، ١٩٩) وجود دارد.
٤. شرح قصیدۀ معجزات، شرحی است بر قصیدۀ معجزات پیامبر اسلام(ص) سرودۀ عبدالرحمان جامی. تاریخ تألیف آن ٩٠٠ق است و نسخهای از آن در كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران وجود دارد (مركزی، ١١/ ٢٠٣٣- ٢٠٣٥).
٥. اخلاق همایونی، در علم اخلاق به فارسی، در ٩١٢ق برای بابر (د ٩٣٧ق) تألیف شده است. نسخههایی از آن در كتابخانۀ ملی پاریس ( بلوشه، II/ ٣٧-٣٨)، انجمن آسیایی بنگال (٣ نسخه)، كتابخانۀ بودلیان (٢ نسخه)، كتابخانۀ دانشگاه پرینستون و كتابخانۀ برلین (پرچ، ٣٢٤-٣٢٣؛ دانشپژوه، نشریه...، ١/ ٢١٤؛ مارشال، ١٩٩) موجود است.
٦. دستور الوزراء، به فارسی، نگارش دیگری از اخلاق همایونی است كه بهنام سلطان سلیمخان یكم و میرزا شاه حسین، در ٩٢٦ق تألیف شده است. نسخههایی از آن در كتابخانۀ ملی پاریس (بلوشه، II/ ٣٨)، كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران (مركزی، ١٠/ ١٧٣٦- ١٧٣٨) موجود است.
٧. زینة اللباس، به فارسی دربارۀ پوشاك از دیدگاه مذهبی كه به نام مظفر حسین بن سلطان حسین بایقرا تألیف شده است (دانشپژوه، نسخهها...، ٢١١). نسخهای از آن در كتابخانۀ تفلیس (گرجستان) وجود دارد (همانجا).
٨. دیوان غزل اختیار، شامل ٤٠ غزل در ٢٧٠ بیت. نسخهای از آن در كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران موجود است (مركزی، ٢/ ٢٣٩، ٢٤٥-٢٤٦).
٩. مثنوی عدل و جور، بهفارسی، شامل ٥ هزار بیت كه به نام شاه اسماعیل اول صفوی سروده شده، و از آثار اواخر عمر اختیارالدین است. سام میرزا بر آن است كه هزار بیت این اثر را قاضی اختیار از ریاضی زاوهای (د ٩٢١ق) دزدیده است (ص ٤٩، ١٩٤- ١٩٥).
افزون بر آنچه گذشت، شماری ماده تاریخ از قاضی اختیارالدین در مآخذ آمده كه اینهاست: دو بیت شعر با ماده تاریخ «ساقی كوثر» به مناسبت پایان ساختمان حوض پای حصار هرات در ٨٩٧ق؛ قطعهای شامل ٦ بیت در مرگ مولانا شمسالدین محمد روحی پیشوای نقشبندیان با ماده تاریخ «مرشد عصر» برابر با سال ٩٠٤ق (علیشیر نوایی، تركی، ذیلسیداختیار؛ همو، ترجمه، ٩٥؛ خواندمیر، مآثر الملوك، ٢١٢-٢١٣). یك دو بیتی با ماده تاریخ «منبر بسنگ مرمر» برابر با سال ٩٠٤ق به سبب پایانِ ساختن منبر مسجد جامع هرات به دستور امیر علیشیر نوایی (همو، حبیب السیر، ٤/ ٣٥٦)؛ ٣ بیت شعر با ماده تاریخ «دهم شهر ربیعالاول» و ٣ بیت (به عربی) با ماده تاریخ «بانی الخیر» هر دو برابر ٩٠٤ق به مناسبت مرمت مسجد جامع هرات به دستور امیر علیشیرنوایی (واصفی، ١/ ٤٩١).
مآخذ
آستانقدس، فهرست؛
آقابزرگ، الذریعة؛
اختیارالدین، حسن، اساس الاقتباس، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
امین، محسن، معادن الجواهر و نزهةالخواطر، بیروت، ١٤٠١ق؛
بابر، ظهیرالدین محمد، بابرنامه، بمبئی، ١٣٠٨ق؛
بختاورخان، محمد، مرآةالعالم: تاریخ اورنگ زیب، بهكوشش ساجده س. علوی، لاهور، ١٩٧٩م؛
بیان اصفهانی، احمد، خلدبرین، اصفهان، ١٣٢٦ش؛
بیانی، مهدی، كارنامۀ بزرگان ایران، تهران، ١٣٤٠ش؛
حاجیخلیفه، كشف؛
خواندمیر، غیاثالدین، حبیبالسیر، به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٥٣ش؛
همو، فصلی از خلاصةالاخبار، بهكوشش گویا اعتمادی، كابل، ١٣٤٥ش؛
همو، مآثرالملوك، به كوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٧٢ش؛
دانشپژوه، محمدتقی، نسخههای خطی در كتابخانههای اتحاد جماهیر شوروی، تهران، ١٣٥٨ش؛
همو، نشریۀ كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران، نسخههای خطی، تهران، ١٣٤٠ش، دفتر نخستین؛
دایرةالمعارف فارسی؛
سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، بهكوشش ركنالدین همایون فرخ، تهران، علمی؛
علیشیر نوایی، مجالس النفایس، (تركی)، نسخههای خطی مدرسۀ عالی سپهسالار (سابق)، شم ١٠٠ و ٢٧٢٩؛
همو، همان، ترجمۀ محمد فخری هراتی، بهكوشش علیاصغر حكمت، تهران، ١٣٦٣ش؛
مركزی، خطی؛
مكاتیب سلطان حسین میرزا بایقرا، نسخۀ خطی كاخ ـ موزۀ گلستان ، شم ٦٥٧؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترك؛
میرخواند، محمد، روضةالصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛
واصفی، محمود، بدایع الوقایع، بهكوشش الكساندر بلدروف، تهران، ١٣٤٩ش؛
نیز:
Blochet;
Chandrasekharan, T., A Descriptive Catalogue of the Islamic Manuscripts, Madras, ١٩٥٠;
Ethé, H., Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office, Oxford, ١٩٠٣;
GAL;
GAL, S;
Marshall, D. N., Mughals in India, London, ١٩٦٧;
Mingana, A., Catalogue of the Arabic Manuscripts in the John Rylands Library, Manchester, ١٩٣٤;
Pertsch, W., Die Handschriften Verzeichnisse der königlichen Bibliothek zu Berlin, Berlin, ١٨٨٨, vol. IV.
محمدحسن سمسار