بَدیعُ‌الزَّمانِ تبَریزی (زنده در ١٠٣٨ق/ ١٦٢٩م)، خوش‌نویس قلم نستعلیق و فرزند علیرضا عباسی.خاستگاه او تبریز است و از آنجا که مآخذ موجود ذکری از استاد او نکرده‌اند، می‌توان او را تربیت یافتۀ مکتب پدرش که از بزرگ‌ترین خوش‌نویسان دورۀ صفوی بود، به‌شمار آورد (ﻧﻜ : بیانی، احوال...، ١/ ٩٧-٩٩، ٢/ ٤٥٦-٤٦١).

دربارۀ زندگی وی اطلاعات بسیار اندک است؛ تنها میرزای سنگلاخ به شیوۀ خود ساختۀ همیشگیش شرحی دربارۀ زندگی و آثار او در تذکرة الخطاطین آورده، و به او لقب «نیک‌‌نگار» داده است (ص ٢٦٣). دیگران نیز به تکرار نقلیات او پرداخته، و خود نیز چیزهایی بر آن افزوده‌اند (بیانی، همان، ١/ ٩٧-٩٨؛ سپهر، ٩٧؛ حبیب، ١٩١؛ سلجوقی، ٥٦؛ شاغل عثمانی، ٩٢). آنچه میرزای سنگلاخ دربارۀ شهرت بدیع‌الزمان در شاعری، بلندی مقامش نزد شاه عباس و کامل بودنش در «حسن خطوط و علوم حکمیه» نوشته است (ص ٢٦٣-٢٦٧)، جز در کتاب خود او، در جای دیگر نمی‌توان یافت. وی بدون ذکر تاریخ مرگ بدیع‌الزمان می‌نویسد: در عنفوان جوانی درگذشت. سپهرسال مرگ او را ١٠٣٥ق دانسته (همانجا) که خطاست (‌ﻧﻜ : دنبالۀ مقاله). پیکر او را به گفتۀ میرزای سنگلاخ در گورستان تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده‌اند (ص ٢٦٧).

آثار

با آنکه میرزای سنکلاخ آثار بسیاری از قطعه‌ها و مرقعهای متعدد به قلم نستعلیق و نسخ بر روی کاغذهای مختلف با رنگهای گوناگون به او نسبت داده (ص ٢٦٧-٢٦٩)، اما ثری از آنها تا کنون به دست نیامده است. آنچه امروز از او در دست است، بدین شرح است:
١. قطعه‌ای شامل یک رباعی به قلم نستعلیق سه دانگ و نیم دودانگ خوش با رقم «کتیبه بدیع‌الزمان غفر ذنوبه و ستر عیوبه بدرالسلطنه اصفهان مرقوم قلم شکته رقم گردید» که به نوشتۀ بیانی شاید سرودۀ خود اوست (احوال، ١/ ٩٩). این قطعه نشان می‌دهد که وی تا سال تاج‌گذاری شاه صفی (١٠٣٨ق/ ١٦٢٩م) زنده بوده است (‌ﻧﻜ : همو، مجموعه، ١٥٧).
٢. قطعه‌ای به قلم نستعلیق سه‌دانگ و دودانگ و نیم‌دودانگ خوش، با رقم «در شهر تبریز نوشته شده، نقله العبد بدیع‌الزمان غفرالله ذنوبه و ستر الله عیویه» که در کتابخانۀ سلطنتی (پیشین) موجود بوده است (همو، احوال، ١/ ٩٨-٩٩).
٣. بیانی از قطعه خطی حاوی ٥ بیت شعر از سروده‌های او، با تخلص «بدیعا»، در مدح پادشاهی ناشناخته به نام عبدالله در همان کتابخانه یاد می‌کند. این قطعه خط به قلم نستعلیق کتابت شده، و دارای رقم «لکاتبه تاریخ جلوس و تهنیت سال نو، خمس و ثلثین و الف فقیر بدیع‌الزمان غفر ذنوبه ١٠٣٥» است (همان، ١/ ٩٨). از آنجا که پادشاه مدح شده در این بیتها شناخته شده نیست و در هیچ یک از مآخذ نیز تخلص بدیع‌الزمان را بدیعا یاد نکرده‌اند، در انتساب این اثر به او جای درنگ است.

مآخذ

بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران، ١٣٤٥ش؛
همو، مجموعه، تهران، ١٣٦٣ش؛
حبیب اصفهانی، خط و خطاطان، استانبول، ١٣٠٥ق؛
سپهر، هدایت‌الله، تذکرۀ خوش‌نویسان، تهران، یساولی؛
سلجوقی، فکری، ذکر برخی از خوش‌نویسان و هنرمندان، کابل، ١٣٤٩ش؛
شاغل عثمانی، احترام‌الدین احمد، صحیفۀ خوش‌نویسان، علیگره، ١٩٦٣م؛
میرزای سنگلاخ، تذکرة‌الخطاطین، تبریز، ١٢٩١ق.

مهبانو علیزاده