دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٢ - حسن شاملو
حسن شاملو
نویسنده (ها) :
حمیدرضا افسری
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٥ آذر ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
حَسَنِ شامْلو، خوشنویس قلم نستعلیق، شاعر، امیرالامرای (بیگلربیگی) کلِ خراسان و حاکم هرات در سدۀ ١١ ق / ١٧ م.
او از بزرگان ایلِ شاملو، طایفۀ عبدلو بود و نیاکانش از دیرباز، پیوسته در دولت صفویه سِمتهای لشکری و کشوری داشتند (اسکندربیک، تاریخ ... ، ٢(٢) / ١٠٨٤؛ نصرآبادی، ٢٠؛ آذر، ١٣). پدرش حسینخان شاملو از ١٠٠٧ ق / ١٥٩٨ م تا پایان عمر، به جای فرهادخان قرامانلو، بیگلربیگی خراسان و حکومت هرات را به عهده داشت (اسکندربیک، همان، ٢(١) / ٥٧٦؛ افوشتهای، ٦٠٣). پس از مرگ وی، شاه عباس اول (سل ٩٩٦- ١٠٣٨ ق / ١٥٨٨- ١٦٢٩ م) حسنخان را در ١٠٢٧ ق / ١٦١٨ م، به جانشینی او برگزید (اسکندربیک، همان، ٢(٢) / ٩٤١، ٩٤٢). بعدها نیز این منصب، به فرزند حسنخان تعلقگرفت (نک : ادامۀ مقاله)؛ ازاینرو، برخی منصب بیگلربیگی را در این خاندان موروثی دانستهاند (نک : مینورسکی، ٧٨؛ نیز برای نظر مخالف، نک : ه د، ١٣ / ٤٤٩).
از جزئیات زندگی وی تا هنگام جانشینی پدر، بهجز برخی گزارشهای پراکنده، همچون سفر به کاشان برای رفعِ اختلاف میان ایل شاملو و ترکمان در ٩٩٥ ق، و دیدارش با محتشم کاشانی آگاهی بیشتری در دست نیست (تقیالدین، ١٧- ١٨). نمیدانیم حسنخان، خوشنویسی را نزد چه کسی آموخته است. آثار تاریخدار وی تاریخ دو دهۀ پایانی زندگیاش را دارد و دیگر آثار شناختهشدۀ او بدون تاریخاند. بررسی این آثار نشان میدهد با آنکه وی در هرات میزیست، در خوشنویسی از شیوۀ میرعماد (ه م) تأثیر پذیرفته است (بیانی، احوال ... ، ١ / ١٤٣؛ فضائلی، ٥٤٧). تسلط او بر این شیوه، گاه از تسلط خوشنویسانی که شاگرد مستقیم میرعماد بودند نیز بیشتر است. محمد صالح بن ابیتراب اصفهانی در «تذکرة الخطاطین»، با آنکه از میرعماد و شاگردانش آگاهیهای ارزشمندی ارائه میدهد (نک : سراسر اثر)، نامی از حسنخان نمیبرد؛ ازاینرو، میتوان احتمال داد که وی از قطعههای خط میرعماد مشق کرده است. این قطعات میبایست در زمانی که میرعماد در ملازمت فرهادخان در خراسان به سر برده، بر جای مانده باشد. به همین سبب، پژوهشگران معاصر حسنخان را در شمار خوشنویسان مکتب میرعماد طبقهبندی کردهاند (فضائلی، همانجا؛ کریمزاده، ١٢٤).
آثار حسنخان افزون بر استواری خط، ترکیببندیهای ساده و روشن، خالی از هرگونه پیچیدگیهای اضافی برگرفته از شیوۀ میرعماد است. توانایی توأمان حسنخان در حکمرانی و امور نظامی و خوشنویسی موجب شده که او را صاحب سیف و قلم توصیف نمایند (آذر، همانجا).
از وقایع روزگار حکومت او در خراسان میتوان به فرونشاندن متمردان قبچاق در ١٠٣٩ ق / ١٦٣٠ م (اسکندربیک، ذیل ... ، ٢٦)، و یاری رساندن در دفع فتنۀ اوزبکیه در ١٠٤٢ ق که قصد تسخیر قلعۀ ماروچاق را داشتند (همان، ١٠٢ بب (، اشاره کرد. در زمان حکومت حسنخان، هرات رونق و آبادانی بسیاری یافته بود (محمد معصوم، جم ؛ آذر، همانجا).
حسنخان شعر نیز میگفت و «حسن» تخلص میکرد (گلچین معانی، «حسن خان ... »، ٤٠١؛ صفا، ٥(٢) / ١١١١-١١١٤؛ قس: حبیبی، ١٤٠، که تخلص وی را «آفتاب» بیان کرده است). گرچه نصرآبادی شمار ابیات دیوان او را قریب ٠٠٠‘ ٣ بیت نوشته است (ص ٢٠)، اما نسخههایی از آن با شمار متفاوت ابیات وجود دارد (آقابزرگ، ٩(١) / ٢٤٣؛ شورا، ١ / ٢٤، ٢ / ٢٥٤؛ مرکزی، ٦ / ٨٥؛ منزوی، خطی مشترک، ٧ / ٨٥٣، خطی، ٣ / ٢٢٩٧؛ گلچین معانی، همان، ٤١٢؛ بشیرحسین، ١٧٣-١٧٤؛ اشپرنگر، ٤١٩؛ ایوانف، ٣٦٣).
صفا در کتابخانۀ ملی پاریس نسخهای از گزیدۀ دیوان او دیده که دارای مقدمۀ شاعر است و نشان میدهد که در این نسخه، تنها اشعاری گزیده شدهاند که مضمون جدید داشته، و بیتهایی با محتوای بازگفته نیامده است (٥(٢) / ١١١٣). حسنخان منشآتی نیز دارد که در ١٣٥٠ ش / ١٩٧١م، به کوشش ریاضالاسلام و با مقدمۀ انگلیسی، با چاپ تصویری در کراچی منتشر شده است (حبیبی، همانجا؛ گلچین معانی، همان، ٤٠١). کتابتِ بخش نخستین آن مجموعه را به میرعماد نسبت دادهاند (ریاض الاسلام، ٨؛ حبیبی، همانجا) که محل تردید است.
حسنخان با دانشمندان، هنرمندان و شاعران مجالست داشت و از آنها حمایت میکرد (واله، ٢٨٧). او وارثِ فرهنگی پدر، و پدر هم جانشین و به نوعی میراثبرِ فرهاد خان قرامانلو، امیر هنردوست و هنرمندپرور بود و بسیاری از هنرمندان و شعرایی که نزد حسینخان شاملو مقرب بودند، در دستگاه حسنخان نیز حضور داشتند (بیانی، احوال، ١ / ٢٩٠-٢٩٢، فهرست ناتمام ... ، ٥٤٦). ازجملۀ سخنوران و شاعران دستگاه حسنخان میتوان به فصیحی هروی، ملک مشرقی، اوجی نطنزی، جوهری و ناظم هروی اشاره کرد (نصرآبادی، همانجا؛ واله داغستانی، ١ / ٢٥٦؛ آرزو، ١ / گ ٩٢؛ صبا، ٢٠٣، ٦٢٩؛ ه د، ١٠ / ٤١٣). آنان در اشعارشان بارها حسنخان را ستوده، و مراتب ارادتشان را به وی بیان داشتهاند (اوجی، ٣، ١٢٦؛ ناظم هروی، ٥٥١ بب ، نیز جم ؛ برای ارتباط حسنخان با هنرمندان، نک : مایل هروی، ٧، ١٢)؛ همچنین، تذکرۀ میخانه یا خرابات را حسن بن لطف الله طهرانی در ١٠٤٠ ق / ١٦٣٠ م، به درخواست حسنخان تألیف کرده است (گلچین معانی، همان، ٤١١، تاریخ ... ، ٢ / ٣٢٣-٣٢٦).
حسنخان از امیران علاقهمند به کتاب و کتابآرایی نیز بود (ریشار، ٢١٥؛ بیانی، احوال، ١ / ١٥٥) و در کارگاه هنریاش کتابهایی همچون منتخب حدیقۀ سنایی در ١٠١٨ ق / ١٦٠٩ م و منتخب شش دفتر مثنوی در ١٠٢٨ ق / ١٦١٨ م، به خط شاه قاسم کاتب هروی، با دو نگاره (موجود در کتابخانۀ کاخ گلستان، شم ٧٢٢؛ نک : بیانی، فهرست ناتمام، ٥٤٥-٥٤٦؛ گلچین معانی، «حسنخان»، همانجا)، یوسف و زلیخای جامی و خمسۀ نظامی، به خط همان خوشنویس، و نیز صفات العاشقین از هلالی جغتایی، به خط حسین شهابی هروی تهیه شده است (فکری، ٥٦، ٦٣؛ گلچین معانی، همانجا؛ اسچوکین، ٨١).
حسنخان در واپسین سالهای عمر گرایشهای مذهبی یافت و در ستایش امام رضا (ع)، اشعاری سرود (نک : نصرآبادی، ٢٠-٢١؛ هدایت، ١٢٠؛ قس: خاتمی، ١ / ٦٧). تاریخ وفات او را با اختلاف و به اشتباه از ١٠٢٤ ق / ١٦١٥ م (سپهر، ٩١)، تا ١١٠٠ ق / ١٦٨٩ م (گوپاموی، ١٩٠؛ غنی، ٤٤)، ذکر کردهاند؛ آذربیگدلی نیز به اشتباه زندگی وی را تا دورۀ شاه سلیمان اول (سل ١٠٧٧-١١٠٥ ق / ١٦٦٦-١٦٩٤ م) ادامه داده است (ص ١٣). میرزای سنگلاخ به همین اعتبار و به شیوۀ ساختگی و دروغین خود ادعا کرده که مرقعی از حسنخان دیده که برای شاه سلیمان نوشته است (٢ / ٢٥٢)؛ اما واله (ص ٢٥٣) درگذشت وی را در وقایع سال ١٠٥١ ق / ١٦٤١ م آورده، و محمدمعصوم نیز اول محرم ١٠٥١ را روز رسیدن خبر مرگ او نوشته است (ص ٢٩٠). بنابراین، اواخر ذیحجۀ ١٠٥٠ / آوریل ١٦٤١ را میتوان تاریخ دقیق مرگ او دانست؛ چرا که این دو نویسنده همزمان با این رویداد میزیستند؛ همچنین قطعه خطی از حسن شاملو با تاریخ ١٠٤٩ ق باقی است (نک : آثار) که نشان میدهد او تا این تاریخ زنده بوده، و انتصاب عباسقلی شاملو، پسر حسن شاملو به سمت بیگلربیگی در محرم ١٠٥١ ق صورت گرفته (همانجا)، که نشان از درگذشت او پیش از این تاریخ دارد. پیکر حسنخان در مشهد به خاک سپرده شده است (اسکندربیک، تاریخ، ٢(٢) / ٩٤٢؛ آذر، نیز گوپاموی، همانجاها؛ علیحسنخان، ١٣٤؛ قس: فکری، ٦٢، ٨٨).
او دستکم دارای ٤ پسر بوده است: عباسقلی که از سوی شاه صفی به جانشینی پدر منصوب شد (نصرآبادی، همانجا؛ صبا، ٥٢٠؛ فکری، ٦٣)؛ حسینقلی (واله، همانجا)؛ علیقلی (نصرآبادی، ٢٤)؛ و مرتضىقلی (ه م؛ نصرآبادی، ٢٣-٢٤؛ آذر، ٢١؛ صبا، ٧٣١؛ بیانی، احوال، ٤ / ١٢٧٨؛ فکری، ٨٥).
آثـار
الف ـ گزیدۀ قطعات به خط نستعلیق
با رقم حسن شاملو و تاریخ: ١. قطعۀ چلیپا ١٠٣٦ ق، مجموعۀ خصوصی (مرقع رنگین، بش )؛ ٢. قطعۀ چلیپا ١٠٣٧ ق، کتابتشده برای مرقع ابوالنصر منوچهرخان (بیگلربیگی مشهد)، کتابخانۀ آستان قدس رضوی، مشهد (بیانی، همان، ١ / ١٤٣؛ حبیبی، ٥٠٤؛ گلچین معانی، همان، ٤٠٢، ٤١٢)؛ ٣. قطعۀ ١٠٤٥ ق، همان کتابخانه (بیانی، نیز حبیبی، همانجاها)؛ ٤. قطعۀ ١٠٤٨ ق، مجموعۀ خصوصی، تهران (مسعودی، بش ).
ب ـ قطعات بدون تاریخ
١. قطعۀ چلیپا، کتابخانۀ کاخ گلستان، تهران (بیانی، همانجا، نیز فهرست نمونه ... ، ١٤٨، ٢٤٣)؛ ٢. قطعۀ چلیپا، مجموعۀ مهدی بیانی، تهران (بیانی، احوال، همانجا، نیز مجموعه، ٢٨، ١٢٣، ١٣١)؛ ٣. قطعۀ چلیپا، کتابت شده در هرات، مجموعۀ خصوصی، لندن (کریمزاده، ٢٥٩)؛ ٤. قطعۀ چلیپا، مجموعۀ خصوصی، تهران (مرقع، ١١-١٢، ٤٢)؛ ٥. قطعۀ چلیپا، موزۀ رضا عباسی، تهران ( گلستان ... ، ٣٤)؛ ٦. قطعهای موجود درکتابخانۀ ملی پاریس (بیانی، احوال، ١ / ١٤٤؛ حبیبی، ٧١١)؛ ٧. قطعۀ کتابتشده در هرات، در مرقعی در کتابخانۀ بادلیان، آکسفرد (بیانی، همانجا؛ حبیبی، ٤٣٩-٤٤٠.
مآخذ
آذر بیگدلی، لطفعلی، آتشکده، تهران، ١٣٣٧ ش؛
آرزو، علیخان، مجمع النفایس، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
آقابزرگ، الذریعة؛
اسکندربیک منشی، ذیل عالم آرای عباسی، به کوشش سهیلی خوانساری، تهران، ١٣١٧ ش؛
همو، عالم آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
افوشتهای، محمود، نقاوة الآثار، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٠ش؛
اوجی نطنزی، دیوان، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
بشیر حسین، محمد، فهرست مخطوطات شفیع، لاهور، ١٣٥١ ش؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ١٣٦٣ ش؛
همو، فهرست ناتمام تعدادی از کتب کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٤٦ ش؛
همو، فهرست نمونۀ خطوط خوش کتابخانۀ شاهنشاهی ایران، تهران، ١٣٢٩ ش؛
همو، مجموعه، تهران، ١٣٦٣ ش؛
تقیالدین کاشی، محمد، خلاصة الاشعار، به کوشش عبدالعلی ادیب برومند و محمدحسین نصیری کهنمویی، تهران، ١٣٨٤ ش؛
حبیبی، عبدالحی، هنر عهد تیموریان و متفرعات آن، تهران، ١٣٥٥ ش؛
خاتمی، احمد، تاریخ ادبیات ایران در دورۀ بازگشت ادبی (از سقوط صفویه تا استقرار مشروطه)، تهران، ١٣٧٣ ش؛
ریشار، فرانسیس، جلوههای هنر پارسی، ترجمۀ ع. روحبخشان، تهران، ١٣٨٣ ش؛
سپهر، هدایتالله، تذکرۀ خوشنویسان، تهران، یساولی؛
شورا، خطی؛
صبا، محمد مظفر حسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکنزادۀ آدمیت، تهران، ١٣٤٣ ش؛
صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٤ ش؛
علی حسن خان، صبح گلشن، بهوپال، ١٢٩٥ ق؛
غنی، محمد، تذکرة الشعراء، علیگره، مطبع انسی تیوت گزت؛
فضائلی، حبیبالله، اطلس خط، اصفهان، ١٣٦٢ ش؛
فکرت، محمد آصف، «حسنخان شاملو»، آن روزها (نک : مل ، فکرت)؛
فکری سلجوقی، ذکر برخی از خوشنویسان و هنرمندان، کابل، ١٣٤٩ ش؛
کریمزاده، محمدعلی، احوال و آثار میرعماد الحسنی السیفی القزوینی، لندن، ١٣٨٠ ش؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکرههای فارسی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
همو، «حسنخان شاملو»، آینده، تهران، ١٣٦٩ ش، س ١٦، شم ٥- ٨؛
گلستان خیال، به کوشش فاطمه کریمی، تهران، ١٣٦٧ ش؛
گوپاموی، محمد قدرتالله، نتایج الافکار، بمبئی، ١٣٣٦ ش؛
مایل هروی، غلامرضا، میرزایان برناباد، تهران، ١٣٤٨ ش؛
محمدصالح بن ابیتراب اصفهانی، «تذکرة الخطاطین»، به کوشش پژمان فیروزبخش، نامۀ بهارستان، تهران، ١٣٨٤-١٣٨٥ ش، س ٦ و ٧، شم ١ و ٢؛
محمد معصوم اصفهانی، خلاصة السیر، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦٨ ش؛
مرقع، به کوشش منوچهر قدسی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
مرقع رنگین، تهران، ١٣٦٤ ش؛
مرکزی، خطی؛
مسعودی، محمدعلی، برگزیدهای از مجموعۀ خصوصی، تهران، ١٣٥٦ ش؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترک؛
میرزای سنگلاخ، تذکرة الخطاطین، تبریز، ١٢٩٥ ق؛
مینورسکی، و.، سازمان اداری حکومت صفوی، ترجمۀ مسعود رجبنیا، تهران، ١٣٣٤ ش؛
ناظم هروی، فرخ حسین، دیوان، به کوشش محمد قهرمان، مشهد، ١٣٧٤ ش؛
نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، تهران، ١٣١٧ ش؛
واله، محمد یوسف، «خلدبرین»، همراه ذیل عالم آرای عباسی (نک : اسکندربیک منشی)؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ ش؛
هدایت، رضاقلی، ریاض العارفین، به کوشش ابوالقاسم رادفر و گیتا اشیدری، تهران، ١٣٨٥ ش؛
نیز:
Fekrat, www.fekrat.kateban.com / entryprint١١٧٧.html (acc.oct. ١٨, ٢٠١٠);
Ivanow, W., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collection of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta , ١٩٨٥;
Riazul Islam, introd. The Shāmlū Letters, Krachi, ١٩٧١;
Sprenger, A., A Catalogue of the Arabic, Persian and Hindustany Manuscripts of the Libraries of the King of Oudh, Osnabrück, ١٩٧٩;
Stchoukine, I., Les Peintures des manuscrits de Shāh ʿAbbās I er, Paris, ١٩٦٤.
حمیدرضا افسری