دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٣ - امانت خان

امانت خان

اَمانَتْ خان، عبدالحق (٩٧٨-١٠٥٥ ق/ ١٥٧٠-١٦٤٥ م)، فرزند قاسم شیرازی خوشنویس و كتابدار مشهور ایرانی دربار گوركانیان هند.
پدر وی از خوشنویسان شیراز بود. عبدالحق و برادر بزرگ‌ترش شكرالله، در شیراز زاده شدند و خوشنویسی را در مكتب پدر آموختند (بگلی، «امانت خان ... »، ٢٤, ٣٧، «بنای كاروانسرا ... »، ٢٨٧؛ ایرانیكا، I/ ٩٢٣). عبدالحق همراه با برادرش شكرالله كه در شیراز تحصیلات خود را به پایان رسانده بود (لاهوری، ١/ ٣٣٩)، در حدود سال ١٠١٧ ق/ ١٦٠٨م به هند مهاجرت كردند تا شاید در امپراتوری جهانگیر به پیشرفت و ترقی برسند. زمانی كه شكرالله از طریق دریا به هند و سپس به برهانپور رسید و به خدمت عبدالرحیم خان خانان درآمد، عبدالحق نیز او را همراهی می‌كرده است (بگلی، «امانت خان»، ١٢, ٣٧، «بنای كاروانسرا»، ٢٨٣؛ ایرانیكا، همانجا). ظاهراً تا اندازه‌ای موفقیت سریع امانت خان مرهون نفوذ برادرش كه بعدها به افضل خان ملقب شد، بوده است (همان، I/ ٦٠١-٦٠٢).
برپایۀ سخن بگلی، هنگامی كه عبدالحق به هند رسید، به كار در كتابخانۀ سلطنتی مشغول شد (همان، ٢٨٤). او كار در كتابخانۀ سلطنتی آگره را در دورۀ حكومت شاهجهان (١٠٣٧- ١٠٦٨ق) نیز ادامه داده است و در همین زمان است كه به عنوان كتابدار رسمی، برگزیده شد (نک‌ : بیانی، ١٨٥-١٨٦). همچنین در طول سالهایی كه در دربار گوركانیان هند به خدمت مشغول بود، افزون‌بر كتابداری، به مشاغل دیگری نیز می‌پرداخته است. به عنوان مثال وی در فواصل معین، همچون رجال سیاسی وظایفی به عهده داشته است؛ چنانک‌ه در ١٠٤٠ ق/ ١٦٣٠ م محمدعلی بیك ایلچی ایران را از دارالخلافۀ اكبرآباد تا پانی‌پت و سپس به برهانپور همراهی كرد (لاهوری، ١/ ٣٦٤، ٣٦٦؛ كنبو، ١/ ٣٥٦؛ بگلی، همانجا).
امانت خان كه در دوران حكومت جهانگیر (١٠١٤-١٠٣٧ق) به عنوان بزرگ‌ترین كاتب زمان مطرح بود (جغتایی، تاج محل، ١٧١)، در آغاز ذیحجۀ ١٠٤١ از سوی شاهجهان به لقب «امانت خان» مفتخر شد (لاهوری، ١/ ٤٢٨- ٤٢٩) و منصب «نُهصدی دو صد سوار» را دریافت كرد (كنبو، ١/ ٤٠٧). به نوشتۀ شاهنوازخان، وی به سبب تحریر كتیبۀ گنبد آرامگاه «ممتاز الزمانی»، به دریافت فیلی به عنوان جایزه نایل شد (٢/ ٧٩٠). امانت خان در این هنگام ٦٣ سال داشت و همچنان به كتابداری مشغول بود. این امر را می‌توان از وجود اثر مُهر او به صورت «امانت خان شاهجهانی ١٠٤٢» بر نسخه‌هایی چون مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز و سبحةالابرار جامی در كتابخانۀ كاخ گلستان تهران و بادشاه نامه‌ای در كتابخانۀ موزۀ بریتانیا مشاهده كرد (بیانی، ١٨٤-١٨٦، ٣١٧- ٣١٨؛ آتابای، فهرست دیوانها ... ، ١/ ٢٠٤، فهرست كتب ... ، ٦٩٠-٦٩١).

صاحب مرآة العالم دربارۀ پختگی خط او می‌گوید: «نسخ خط او خط نسخ بر خطوط نسخ‌نویسان روزگار كشیده ... » (بختاور خان، ٤٨٧؛ نیز نک‌ : شاغل عثمانی، ١٢٤). در بادشاه نامه ذیل صاحب منصبان، از امانت خان در منصب هزاری صد سوار یاد شده است (لاهوری، ١/ ٢٩٢، ٣٠٧، ٣١٢؛ نیز نک‌ : رام، ٥٢).
افضل خان برادر امانت خان كه در زندگی او نقشی بسزا داشت، در ١٠٤٩ ق درگذشت. مرگ وی در عبدالحق اثری عمیق برجا نهاد. از وظایف و مناصبش دست كشید و كنج عزلت برگزید. وی در نزدیكی شهر امریتسار سرایی زیبا به عنوان مدفنی برای خویش ساخت (نک‌ : بگلی، همانجا) و در همان سرا اقامت گزید (جغتایی، همانجا). امانت خان اگرچه از شغل دولتی كناره گرفته بود، اما ارتباط خود را با امپراتوری قطع نکرد (بگلی، همان، ٢٨٦؛ جغتایی، همانجا). امانت خان و دو پسرش، عنایت‌الله و فضل‌الله پس از مرگ افضل خان نزد شاهجهان ــ كه به افضل خان عنایت داشت ــ رفتند و شاهجهان از افضل خان با احترام بسیار یاد كرد (بگلی، همان، ٢٨٤).
دربارۀ زمان مرگ او اقوال گوناگونی در دست است كه حدفاصل سالهای ١٠٥٠ تا ١٠٥٥ ق را دربرمی گیرد (نک‌ : لاهوری، ٢/ ٧٣٧؛ شاهنوازخان، همانجا؛ رام، ٥٢-٥٣؛ بختاورخان، ٢/ ٤٨٧). پیكر او را در سرایش دفن كردند (همانجا).

آثـار

از امانت خان، شماری كتیبه در بناهای ساخته شده در دورۀ جهانگیر و شاهجهان برجای مانده است كه مقبرۀ اكبر یكی از آنهاست. پس از فوت اكبر (١٠١٤ ق)، فرزندش جهانگیر در حدود سال ١٠١٧ ق با دیدار از مقبرۀ پدرش دستور داد تا تغییراتی در آن داده شود ( توزك ... ، ٧٣؛ حكمت، نقش ... ، ٩٧- ٩٨؛ شاغل عثمانی، ١٢٤؛ ماهر، ١/ ١٤١؛ پال، ٧٤؛ بگلی، همانجا).
در تغییرات داده شده، این كتیبه‌ها به خط امانت خان بر بنای مقبره افزوده شد: ١. كتیبۀ سر در اصلی آرامگاه شامل قصیده‌ای مفصل به فارسی به قلم ثلث بربدنه، و دو بیت شعر برپیشانی هر دو سوی ایوان آن؛ ٢. كتیبۀ سنگ قبر خارجی اكبر حاوی جملۀ «الله اكبر جل جلاله»؛ ٣. كتیبۀ بالای طاق نماهای مرمرین اطراف قبر شامل یك مثنوی مفصل در ستایش خداوند و مدح اكبر و وصف آرامگاه به قلم نستعلیق خوش. این كتیبه‌ها كه همگی بر سنگ كنده شده، دارای تاریخ ١٠٢٢ ق و رقمهای امانت خان به صورت «عبدالحق شیرازی»، «عبدالحق بن قاسم شیرازی» است (حكمت، همان، ٩٨-١٠٠؛ بگلی، «امانت خان»، ٢١-٢٢).
از دیگر آثار او كتیبه‌های مسجد ـ مدرسۀ شاهی در آگره است (ماهر، شاغل عثمانی، همانجاها؛ بگلی، همان، ٢١-٢٦). كتیبه‌های دو محراب از ٣ محراب این مسجد رقم امانت خان را دارد. كتیبه‌های محراب مركزی در دو نوار پهن بیرونی و نوار باریك‌تر داخلی، حاوی آیاتی از قرآن كریم است. رقم و تاریخ كتیبۀ بیرونی به صورت «كتبه عبدالحق مخاطب به امانت خان سنۀ ١٠٤٥» است و كتیبۀ درونی همان رقم و تاریخ ١٠٤٦ ق را دارد (همان، ٢٧). محراب جنوبی، دارای رقم «كتبه امانت خان الشیرازی» (همان، ٢٨) است. ظاهراً كتیبۀ محراب سوم به امانت خان ارتباطی ندارد. روی هر ٣ محراب آیاتی از قرآن كریم نوشته شده است؛ ازجمله بر محراب مركزی، آیات ٩ تا ١١ از سورۀ جمعه (٦٢) و آیات ٢٧ تا ٢٩ از سورۀ فتح (٤٨)، دیده می‌شود (همانجا و حاشیۀ ٧٤).
از دیگر آثار امانت خان كتیبه‌های بنای تاج محل است. پس از مرگ ممتاز محل در ١٠٤٠ ق، شاهجهان گروهی از هنرمندان و صنعتگران را از اطراف جهان، برای احداث این بنا فراخواند. عبدالحق را نیز كه به عنوان خطاط سلطنتی شناخته شده بود، برای نوشتن كتیبه‌های تاج محل برگزید. كتیبه‌های تاج محل از بهترین نمونۀ خوشنویسی به شیوۀ ثلث و نسخ امانت خان است كه درون گنبد و داخل بنا با رقم و تاریخ «الفقیر الحقیر امانت خان شیرازی سنۀ ١٠٤٨ مطابق دوازدهم سنۀ جلوس مبارك» برجا مانده است (جغتایی، «تاج محل»، ٣٩، ٤٣، حاشیۀ ٣٠؛ حكمت، سرزمین ... ، ١١٩؛ ایرانیكا، I/ ٩٢٣؛ بگلی، همان، ١٥-١٦؛ ناث، ٣٣). آیات قرآنی این كتیبه را به قلم ثلث، از سنگ سیاه، تراشیده، و در سنگ مرمر سفید جاسازی كرده‌اند (دین محمدی، ١٤٠؛ پال، ٥٨). سوره‌ها و آیات انتخابی او غالباً مشتمل بر جزء ٣٠ قرآن است (دین محمدی، ١٤١). برپایۀ شواهد موجود می‌توان چنین انگاشت كه امانت خان، دست كم تا ١٠٤٨ ق در تحریر كتیبه‌های تاج محل مشاركت داشته، و پس از كناره‌گیری وی (جغتایی، تاج محل، ١٧٢)، خوشنویس دیگری، كار او را ادامه داده، و در ١٠٥٧ق به پایان رسانیده است (بگلی، همان، ١٧, ١٩).
كتیبه‌های سرای امانت خان از دیگر آثار او به شمار می‌رود و بنا نیز به نام او مشهور است (بختاورخان، ٢/ ٤٨٧؛ جغتایی، «تاج محل»، ٤٨، تاج محل، ١٤٠). این بنا دارای یك مسجد و دو دروازۀ بسیار بزرگ است (بگلی، «بنای كاروانسرا»، ٢٨٤). امانت خان این بنا را در شرق لاهور، در مسیر گذر مغولان به دهلی بنا كرد. اگرچه سراسر دورۀ مغول، به ویژه در طول حكومت شاهجهان در این اقلیم، ساخت چنین بناهایی در طول شاهراههای امپراتوری از سوی اشراف معمول بوده است، اما به نظر می‌رسد كه این سرا، در اصل یادبودی برای افضل خان بوده باشد. سر در دروازه‌ها را با حاشیه‌های كاشی‌كاری و كتیبه‌هایی به خط امانت خان آراسته‌اند (همان، ٢٨٥). كتیبۀ دروازۀ غربی كه كمتر آسیب دیده، و در آن به سبب احداث سرا اشاره شده، به قلم ثلث و زبان فارسی است و تاریخ ١٠٥٠ق دارد (نک‌ : همانجا). كتیبه‌های دروازۀ شرقی كه بسیار صدمه دیده، شامل ٨ بیت شعر فارسی و تاریخ چهاردهمین سال سلطنت شاهجهان (١٠٥٠ ق) است (همانجا). بیش از نیمی از كتیبه‌های بنا، به مدح افراطآمیز شاهجهان اختصاص داده شده است (همان، ٢٨٥-٢٨٦). در سرا، مسجدی نیز وجود دارد كه كتیبه‌های آن با رقم امانت خان و به تاریخ ١٠٥٠ق است. در بالای محراب آن حدیث «من بَنَی مسجداً لله بَنَی اللّهُ لهُ بیتاً فی الجنة» (همان، ٢٨٦)، و نیز بر روی نمای بیرونی ایوان مسجد، سورۀ بروج (٨٥) به تمامی به قلم ثلث كتابت شده است (همان، ٢٨٦, ٢٨٨).

مآخذ

آتابای، بدری، فهرست دیوانهای خطی كتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٥٥ش؛
همو، فهرست كتب ادبی عرفانی خطی كاخ گلستان، تهران، ١٣٥٧ ش؛
بختاورخان، محمد، مرآةالعالم: تاریخ اورنگ زیب، به كوشش ساجده س. علوی، لاهور، ١٩٧٩م؛
بیانی، مهدی، فهرست ناتمام تعدادی از كتابهای كتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٤٩ش؛
توزك جهانگیری، نولكشور، لكهنو؛
جغتایی، محمد عبدالله، تاج محل (آگره)، لاهور، ١٩٦٣ م؛
همو، «تاج محل»، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، هنر و مردم، تهران، ١٣٥٢ ش؛
حكمت، علی‌اصغر، سرزمین هند، تهران، ١٣٢٧ ش؛
همو، نقش پارسی بر احجار هند، تهران، ١٣٣٧ ش؛
دین محمدی، تاج محل، هند، ١٩٦٣ م؛
رام، كینول، تذكرةالامرا، كراچی، ١٩٨٦م؛
شاغل عثمانی، احترام‌الدین احمد، صحیفۀ خوشنویسان، علیگره، ١٩٦٣ م؛
شاهنوازخان، صمصام الدوله، مآثرالامرا، كلكته، ١٨٩٠ م؛
كنبو، محمد صالح، عمل صالح موسوم به شاهجهان نامه، لاهور، ١٩٦٧ م؛
لاهوری، عبدالحمید، بادشاه نامه، كلكته، ١٨٦٧ م؛
ماهر اكبرآبادی، محمود علی، علم الحروف یا تحقیقات ماهر، لاهور، ١٩٣٤ م؛
نیز:

Begley, W. E., «Amānat Khān and the Calligraphy on the Tāj Mahal», Kunst des Orients, Wiesbaden, ١٩٧٨-١٩٧٩, vol. XII;
id, «A Mughal Caravanserai Built and Inscribed by Amanat Khan ... », Indian Epigraphy ... , New Delhi;
Iranica;
Nath, R., Calligraphic Art in Mughal Architecture, Calcutta, ١٩٧٩;
Pal, P. et al., Romance of the Taj Mahal, New delhi, ١٩٨٩.
مهبانو علیزاده