دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٦ - تخت مرمر
تخت مرمر
نویسنده (ها) :
مهبانو علیزاده
آخرین بروز رسانی :
شنبه ٢٠ مهر ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
تَخْتِ مَرْمَر، تختی بزرگ و تراشیده از سنگ مرمر، برجامانده از دورۀ قاجار. این تخت در بنایی به نام «ایوان تخت مرمر» که در ١١٧٣ق / ١٧٦٠م به دستور کریمخان زند (سل ١١٦٣-١١٩٣ق / ١٧٥٠- ١٧٧٩م) در باغ دیوان خانۀ صفوی تهران (باغ گلستان فعلی) ساخته شده است، قرار دارد (موسوی اصفهانی، ٩٦؛ ذکاء، «ایوان...»، شم ٤، ص ١٣-١٤). پیشتر در سالهای نخستین پادشاهی فتحعلی شاه (سل ١٢١٢-١٢٥٠ق / ١٧٩٧-١٨٣٤م) مراسم رسمی بر تخت طاووس (ه م) که به این ایوان منتقل میشد، انجام میگرفت، اما به سبب مشکلات ناشی از جابهجایی و حفظ و حراست آن تخت جواهرنشان در ایوان، شاه دستور به ساخت تختی ثابت (تخت مرمر) در آن مکان داد (ذکاء، همان، شم ٧، ص ٢٩).
تخت مرمر با طراحی میرزا بابای شیرازی و به دست هنرمندان و حجاران اصفهانی میان سالهای ١٢١٩ تا ١٢٢١ق ساخته شد (همو، تاریخچه...، ٤٩-٥٠، «ایوان»، شم ٧، ص ٢٩-٣٠) و استاد محمد ابراهیم اصفهانی سرپرستی امور مربوط به حجاری تخت را برعهده داشت که نامش در چند جای تخت از جمله بر ساعد چپ و راست پیکرۀ دیو در پشت تخت کنده شده است و نام استادان دیگر هم در پایه و روی مجسمههای کوچک دور تخت دیده میشود (همو، تاریخچه، ٩٩).
تخت مرمر را به تقلید از تخت حضرت سلیمان که بر دوش دیوان قرار داشته، ساختهاند و برای مقایسۀ جاه و جلال فتحعلی شاه با سلیمان، نام آن را نیز «تخت سلیمانی» نهاده بودند. این تخت که از ٦٥ قطعه مرمر زرد معادن یزد ساخته شده، و به شکل سکویی دیواره دار به ارتفاع ١ متر و به اندازههای ٢ × ٣ متر در بخش پیشین و ٢٨ / ١ × ٧٠ / ١ متر در بخش پسین است و بر پیکرۀ ٦ انسان، ٣ دیو و ١١ ستون مارپیچی که پایۀ برخی از آنها پیکرهای شیر مانند دارد، استوار شده، و ٢ پلۀ جلو آن، با نقش برجستۀ شیر و اژدها آراسته شده است (همان، ٥١، ٩١). کف تخت در دو سطح متفاوت ساخته شده است. در بخش جلو آن حوضچۀ فوارهداری با طرح اسلیمی قرار دارد که به هنگام برگذاری مراسم رسمی با گلاب پر میشد. دورادور تخت را طارمیهایی فراگرفته که در داخل و خارج آن، کتیبهای شامل اشعاری برگزیده از دو قصیدۀ فتحعلیخان صبا در مدح فتحعلی شاه و وصف تخت مرمر کنده شده، و شاعر در آخرین مصرع، نام تخت و تاریخ پایان ساخت آن (١٢٢١ق / ١٨٠٦م) را به حساب جمل قید کرده است. این اشعار به خط ملکالکتاب سلطانی به قلم نستعلیق خوش در ترنجهای داخل و خارج طارمیها کنده و زراندود شدهاند (همان، ٩١-٩٢، شکل ٤٣، نیز «ایوان»، شم ٧، ص ٣٠) و دیوارۀ تخت با ١٢ قطعه پیکرک آراسته شده است (اورسل، ١٥٠؛ ذکاء، تاریخچه، ٩١).
به هنگام انجام سلامها، افزون بر گستردن قالیچهای نفیس، بر تخت، متکای مروارید دوزی شدهای که دو رشته مروارید درشت کمنظیر در انتهای آن قرار داشت، بر آن مینهادند (اورسل، ١٥٠-١٥١؛ فوریه، ١٧٩).
بازدیدکنندگان خارجی از تخت در دورۀ قاجار، گزارشهایی همراه با جزئیات به دست میدهند که شامل مطالبی مبالغهآمیز و گاه همراه با خطاست؛ از آن جمله: نسبت ساخت تخت در زمان کریمخان زند، آوردن آن از شیراز به تهران، تقلید ساختار آن از نقوش تخت جمشید و یا شرح پیکرههایی که تخت بر آنها قرار دارد (نک : فلاندن، ٤٢٦-٤٢٧؛ سولتیکف، ٩١؛ فوریه، ١٧٧، ١٧٩؛ کرزن، I / ٣١٢-٣١٣؛ اورسل، ١٥٠؛ سرنا، ٢١٤؛ دالمانی، ٧٦٩-٧٧١؛ اوبن ١٤٤؛ بایرون، ١٢٨).
تخت مرمر از زمان ساخت تا دوران رضا شاه در آیینهای رسمی کاربرد داشت (نک : همانجاها؛ ذکاء، همان، ٨٣). پس از انقلاب اسلامی مجموعۀ کاخ گلستان که ایوان و تخت مرمر جزئی از آن است، به صورت موزه درآمد («تاریخچۀ مختصر...» بش ) و پیکرکهای شکستۀ بالای طارمی نیز در ١٣٦٣ش مرمت شد («کاخ گلستان...»، بش ).
مآخذ
اورسل، ارنست، سفرنامه، ترجمۀ علی اصغر سعیدی، تهران، ١٣٥٣ش؛
بایرون، رابرت، سفر به کرانههای جیحون، ترجمۀ لیلاسازگار، تهران، ١٣٨١ش؛
«تاریخچۀ مختصر کاخ گلستان» (نک : مل ، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری)؛
دالمانی، هانری رنه، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمۀ فرهوشی، تهران، ١٣٣٥ش؛
ذکاء، یحیى، «ایوان تخت مرمر»، هنر و مردم، تهران، شم ٤، ١٣٤١ش، شم ٧، ١٣٤٢ش؛
همـو، تاریخچۀ ساختمانهای ارگ سلطنتـیتهران و راهنمای کـاخ گلستان، تهران، ١٣٤٩ش؛
سرنا، کارلا، آدمها و آیینها در ایران، ترجمۀ علی اصغر سعیدی، تهران، ١٣٦٤ش؛
سولتیکف، الکسیس، مسافرت به ایران، ترجمۀ محسن صبا، تهران، ١٣٣٦ش؛
فلاندن، اوژن، ترجمۀ حسین نورصادقی، تهران، ١٣٥٦ش؛
فوریه، ژان باتیست، سه سال در دربار ایران، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣٦٢ش؛
«کاخ گلستان تهران» (نک : مل ، مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی)؛
موسوی اصفهانی، محمدصادق، تاریخ گیتیگشا، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٦٣؛
نیز
Aubin, E., La Perse dºaujourdºhui, Paris , ١٩٠٨; Curzon, G. N., Persia and the Persian Question, London , ١٨٩٢; Iranian Cultural Heritage and Tourism Organization, www. iranmiras. Ir / htmls / bldg / farsi / bldg-٢٣٨١. htm; Iranian
مهبانو علیزاده