دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢ - تلمسان، جامع

تلمسان، جامع

تِلِمْسان، جامِع، یکی از مهم‌ترین و زیباترین مساجد سه‌گانۀ الجزایر، ساخته شده در دورۀ مرابطون (حک‌ ٤٨٠-٥٤٠ ق/ ١٠٨٧-١١٤٥م).
یوسف بن تاشفین مرابطی هنگامی که شهر تلمسان را پی افکند (٤٧٥ق/ ١٠٨٢م)، در کنار کاخی که برای خود ‌ساخت، مسجـد کوچک و ساده‌ای را بنا کرد. در زمان جانشین او علی بن یوسف (٥٣٠ق/ ١١٣٦م) تزییناتی بر مسجد به ویژه تزیینات عالی گنبد جلو محراب افزوده شد. در زمان یغمراسن بن زیّان (حک‌ ٦٣٣ق بب‌ / ١٢٣٦م بب‌ ‌) از سلسلۀ عبـدالوادیان، مسجد توسعه یافت و حیاط، رواقهای گرداگرد آن و مناره به بنای قدیمی افزوده شد و شبستان نیز گسترش یافت (مارسه، «معماری...»، ١٩٦-١٩٧).
این مسجد هم‌اکنون در گسترۀ ٥٠×٦٠ متر به صورت بنایی دو بخشی به هم چسبیده شامل شبستانی ستون‌دار و حیاط مرکزی با رواقهای گرداگرد آن و مناره است (همان، ١٩٢). دیوار مورب ضلع غربی (نک‌ : نقشه) نمایانگر وجود بنایی کهن در کنار مسجد است که پژوهشگران برآن‌اند که کاخ کهن «القصر البالی» در آنجا قرار داشته است (همان، ١٩٦).
شبستان مستطیل شکل مسجد با ١٣ فرش‌انداز از ١٢ ردیف ستون ٥‌تایی شکل گرفته که فرش‌انداز میانی آن که به محراب می‌رسد، کمی پهن‌تر است. ستونهای فرش‌انداز از تنوع شکل و ساختار برخوردارند و دارای سر ستونهای متنوع ساده و تزیینی تأثیر پذیرفته از مسجد بزرگ قرطبه هستند (همان، ١٩٢؛ بهنسی، ١٩٤؛ پاپادوپولو، ٥١١).
قوس ستونهایی که رواقها را شکل داده، و به دیوارِ قبلۀ شبستان منتهی می‌شود، نعل اسبی است و ستونهای عرضی را قوسهای دالبردار تشکیل می‌دهد. این‌گونه قوسها را معماران دورۀ مرابطون در کنار انواع قوسهای دیگری که در مسجد بزرگ قرطبه اجرا شده بود، در مغرب به کار بردند. روی‌هم‌رفته می‌توان گفت که در زمینۀ تنوع قوسها نوآوریهایی در این مسجد دیده می‌شود که از آن جمله است: قوسهای ساده، برگ شبدری و دالبردار (مارسه، همانجا؛ «مساجد...»، ٩, ١٠, ١٢ ؛ هوگ، ٩٤ ؛ پاپادوپولو، همانجا).

رواق میانی دارای ٢ گنبد است که هر دو با یک کلاه‌فرنگی پنجره‌دار پوشانده شده است. یک گنبد در ورودی شبستان و ابتدای رواق میانی که از نظر مکانی‌ مانند کلیسای ویلاویکیوزا در قرطبه است و دیگری جلو محراب قرار دارد. هر دو گنبد همسان هستند، ولی گنبد نزدیک محراب دارای آرایه‌های غنی‌تری است. گنبد جلو محراب با داشتن تزیینات ویژه و بی‌نظیر از جهات شهرت این مسجد به شمار می‌رود (مارسه، همان، ١٩٥، «راهنمای...»، I/ ٣١٤-٣١٥؛ «مساجد»، ١٣؛ پاپادوپولو، همانجا). این گنبد با ١٢ تویزۀ متقاطع، اولین گنبد ساخته شده به این شیوه در الجزایر محسوب می‌شود (همانجا؛ مارسه، همان، I/ ٣١٨، «معماری»، همانجا). گنبد برپایۀ منطقۀ انتقالی ٨ بخشی بالا آمده است. گچ‌کاری مشبک بی‌همتایی حدفاصل تویزه‌ها را پر کرده است. بر بالای گنبد اصلی، گنبد کوچک دیگری قرار دارد. نمای بیرونی تویزه نمایانگر آجری بودن آن است (همانجاها؛ هوگ، ٩٨).
محراب ٨ ضلعی مسجد که با گچ‌بری به خوبی آراسته شده، از محراب مسجد جامع قرطبه تأثیر پذیرفته است. این محراب در بالا یک کتیبه به خط کوفی و همچنین لوحه‌هایی با تزیینات گل و گیاه گچ‌بری دارد (مارسه، «راهنمای»، I/ ٣١٥؛ «مساجد»، ١٢؛ «اسلام...»، ٢٥٥؛ پاپادوپولو، همانجا).
محـراب دارای طاق نعل اسبـی شیاردار اسـت. دیـوار قبلـه با انواع آرایـه‌های گچ‌بری شـدۀ شامل خط و نقوش گیاهـی آراسته شـده است. بالای محـراب پنجره‌ای قـرار دارد («مساجـد»، ١٣).
بام رواقهای شبستان با سفال به صورت دوشیبه، و گنبد به صـورت کلاه فرنگی پوشیـده شده است. پـوشش سفالین بر روی چوب بستهایی که با قاب‌بندیها و قطعات مجزا تقویت می‌شوند، قرار دارند. بستها به فاصلۀ ٢٥ سانتی‌متر از محور تا محور به صورت شیب‌دار قرار گرفته است که توفالهایی را که سفال بام بر روی آن قرار می‌گیرد، نگه می‌دارند. بستهای شیب‌دار به تیرهای حمال تکیه دارند. قاب‌بندهای کوتاه‌تر، وزن تیرهای افقی را نیز بر روی تیر حمال منتقل می‌کنند. این چوب‌بستها در قرنیز دارای قطعات پیش‌آمدۀ کنده‌کاری شدۀ بسیار عالی هستند (مارسه، «معماری»، همانجا، «راهنمای»، I/ ٣١٨؛ «مساجد»، همانجا؛ مرزوق، ١٥٩).

حیاط مربع که پیش‌تر در معمـاری الجزیره متداول نبوده، به ‌صـورت مرکـزی و خارج از محـور شبستان ساخته شده است. حیـاط از ٣ سو دارای رواقهایـی شامل ٣ و ٤ ردیف ستون است که ردیف ستونهای این رواقها به سبب برش مورب دیوار غربی برابر نیست. مناره در میان رواق شمالی قرار دارد که در توسعۀ مسجد در ٦٣٣ ق/ ١٢٣٦م ساخته شده است. برخلاف مسجد که نمای خارجی آن هیچ‌گونه تزیینی ندارد، مناره از آجر قرمز ساخته شده، و دارای تزیینات آجرکاری است که کاشی سبز در بخش زبرین آن به کار رفته است (مارسه، معماری، ١٩٢, ١٩٦-١٩٧؛ «مساجد»، ١٤؛ هوگ، ٩٤؛ «اسلام»، همانجا).
ورودی اصلی کنونی در ضلع شمالی کنار مناره قرار دارد، ولی در ضلع شرقی و جنوبی نیز ورودیهایی برای مسجد در نظر گرفته شده بود.
دو کتیبه از مراحل مختلف ساخت مسجد هنوز برجا ست: کتیبۀ نخست که بر بخش زیرین گنبد جای دارد، تاریخ ٥٣٠ ق/ ١١٣٦م را نشان می‌دهد. نام سازندۀ مسجد که در دنبالۀ این تاریخ نوشته شده بوده، محو شده است. برخی بر آن‌اند که موحدون نام سازندۀ مسجد را زدوده‌اند (مارسه، «معماری»، ١٩٢). کتیبۀ دوم در حصار مقصورۀ چوبی مسجد کنده شده بود که تاریخ ٥٧٧ ق/ ١١٨٨م را دارد و اکنون به همراه بخشهایی از این حصار در موزۀ شهر تلمسان نگاهداری می‌شود. کنده‌کاری این در و حصار چوبی مقصوره از شاهکارهای هنر چوب به شمار می‌آید (همانجا، نیز «راهنمای»، I/ ٣١٥؛ مرزوق، همانجا).

مآخذ

بهنسی، عفیف، الفن الاسلامی، دمشق، ١٩٨٦م؛
مرزوق، محمد عبدالعزیز، الفنون الزخرفیة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس، بیروت، دارالثقافه؛
نیز:

Hoag, J.D., History of World Architecture, New York, ١٩٧٧; Islam, Art and Architecture, eds. M. Hattstein and P. Delius, Könemann, ٢٠٠٠; Marçais, G., L’Architecture musulmane d’Occident, Paris, ١٩٥٤; id, Manuel d’art musulman, Paris, ١٩٢٦; Les Mosquées en Algérie, Madrid, ١٩٧٠; Papadopoulo, A., L’Islam et l’art musulman, Paris, ١٩٧٦.
غلامرضا جمشیدنژاد ‌اول