حَرّان، مَسْجِدِ جامِع، در متون کهن عربی «جامع الفردوس»، و در متون اخیر غربی، بیشتر «مسجد بزرگ»، مسجدی که بقایای آن اکنون در بخش شمالی محوطۀ بیضی‌شکل شهر حرانِ دورۀ اسلامی قرار دارد. کهن‌ترین دورۀ اسلامی‌بنا مربوط به زمان مروان دوم (حک‌ ١٢٧-١٣٢ ق / ٧٤٤-٧٥٠ م) آخرین خلیفۀ اموی (مشهور به حامی حران) پنداشته می‌شود، و ویرانی آن نیز، هم‌زمان با تخریب شهر به‌دست مغولها در ٦٥٨ ق / ١٢٦٠ م بوده است.
حران در ١٨ ق / ٦٣٩ م تسلیم عیاض بن غنم فرمانده مسلمانها شد و ساکنان آن که از صابئان بودند تا زمان مأمون عباسی (حک‌ ١٩٨- ٢١٨ ق / ٨١٤-٨٣٣ م) بیشتر به همان آیین باقی ماندند (رایس، «از سین ... »، ٤٦٦؛ فهرواری، ٢٢٨).
نخستین کسی که با جزئیات به توصیف جامع حران پرداخته، ابن‌جبیر جهانگرد عرب ـ اسپانیایی است. او که در ٥٨٠ ق / ١١٨٤ م در حران بوده، از جامع شهر، پس از بازسازی و توسعۀ آن به دست نورالدین محمود زنگی (حک‌ ٥١١- ٥٦٩ ق / ١١١٧-١١٧٤ م)، دیدن کرده، و موقعیت مسجد را پیوسته به بازارهای آراستۀ شهر، با طراحی معماری تحسین‌آمیزی که کمتر یافت می‌شود، وصف نموده، و به شرح مفصل آن پرداخته است (ص ٢٢٠-٢٢١؛ نیز نک‌ : دنبالۀ مقاله). ابن‌شداد نیز که کارگزار سلطان صلاح‌الدین یوسف ایوبی بود، در ٦٤٠ ق / ١٢٤٢ م در اوج شکوفایی حران برای مأموریتی به آنجا رفت. وی در گزارش خود که از منابع دست اول استفاده نموده است، ضمن توصیف شهر، بنای مسجد جامع را در محل معبد صابئان ذکر کرده، می‌نویسد: عیاض بن غنم پس از فتح حران آن را از ساکنان صابئی شهر گرفت و محل دیگری را برای ساختن معبد در اختیار آنها نهاد (٣(١) / ٤٠-٤٢).
از نیمۀ سدۀ ١٩ تا نیمۀ سدۀ ٢٠ م پژوهشگران غربی در زمینه‌های تاریخ هنر و باستان‌شناسی از ویرانه‌های حران بازدید کردند، و به مطالعۀ آن پرداختند. مدارکی را که آنها باقی نهادند، در پژوهشهای بعدی مؤثر بود.
نخستین نقشۀ مسجد را پرویسه در ١٣٢٤ ق / ١٩٠٦ م تهیه کرد؛ کرسول نیز در ١٣٣٧ ق / ١٩١٩ م و ١٣٤٩ ق / ١٩٣٠ م به مطالعۀ بنای مسجد و تهیۀ نقشه از آن پرداخت و نتیجۀ مطالعاتش را در کتاب «معماری اولیۀ اسلامی» منتشر کرد. پس از کاوشهای باستان‌شناسی تغییراتی در این نقشه داده شد که در چاپ بعدی همان کتاب منتشر گردید (نک‌ : I(٢) / ٦٤٤-٦٤٨؛ فهرواری، ٢٢٩-٢٣٠؛ لوید، ١٩٢).
از ١٩٥٢ م / ١٣٣١ ش هیئت مشترک باستـان‌شنـاختی انگلیسی ـ ترکی به سرپرستی دیوید استورم رایس، کاوش در جامع حران را آغاز کرد و کار وی تا ١٩٥٦ م / ١٣٣٥ ش ادامه یافت. گزارش مفصل این کاوش هرگز منتشر نشد، اما به شفاف‌سازی مطالعات کرسول کمک کرد. در چند دهۀ اخیر نیز یاردیمجی، پژوهشگر ترک، به بررسی و کاوش گسترده‌ای در محوطه پرداخته است (نک‌ : پـراگ، ٦٣؛ «گـزارش ... »، ٦؛ کینگ، ٢٦٩؛ سامرز، ١٤٠؛ یاردیمجی، ٤٣٧-٤٤٠).
بنای مسجد از سنگ ساخته شده است و امروزه تنها بخشهای باقی‌مانده بر سطح زمین، دیوار شرقی و منارۀ مربع آن است که چسبیده به ضلع شمالی تا ارتفاع ٢٦متر هنوز برپا ست. محوطۀ بنای مسجد در مربعی به اضلاع ١٠٣متر شکل گرفته، شبستان آن در ضلع جنوبی دارای ٤ فرش‌انداز است، و ٣ ضلع دیگر صحن را رواقها احاطه کرده‌اند: رواق ضلع شرقی دارای ٢ دهانه، و رواقهای دو ضلع شمالی و غربی یک دهانه دارند (کرسول، I(٢) / ٦٤٤؛ رایس، همان، ٤٦٧-٤٦٨؛ فهرواری، ٢٣٠).

از صحن ١٩ دهانه به شبستان مسجد گشوده می‌شود، ٩ دهانه در سمت راست و ٩ دهانه در سمت چپ، و نوزدهمین دهانه که بزرگ‌ترین آنها ست، با پهنای ١٨-٢٠ متر در مرکز قرار گرفته (کاملاً منطبق با توصیف ابن‌جبیر، ٢٢١) و بقایای آن با ارتفاع کامل برپا ست. طاقهای دو سوی آن فرو ریخته‌اند، اما وضعیت بقایای آنها پیوندشان را با طاق بزرگ میانی نشان می‌دهند، و تزیینات پرکارشان به سبک ایوبی در سدۀ ٦ ق / ١٢ م است (رایس، همان، ٤٦٧، تصویر ٤).
٤ فرش‌انداز شبستان به موازات قبله‌اند. پوشش کف نخستین فرش‌انداز متفاوت از بقیه است و رایس این فرش‌انداز را از الحاقات زمان نورالدین زنگی می‌داند. فرش‌اندازها با ٣ طاقگان ناهمگون شکل گرفته‌اند؛ نخستین طاقگان با ستونهای دوقلو و کرسی و سرستونهای مستطیل‌شکل است. نزدیک‌ترین سرستون آن به دیوار شرقی دارای کتیبۀ تزیینی با تاریخ ٥٧٠ ق / ١١٧٤ م است. دومین طاقگان دارای تک‌ستونهایی است که عمدتاً ستونهای دوباره استفاده‌شدۀ دوران پیش از اسلام منطقه هستند. در اینجا نشانه‌هایی دیده می‌شود که احتمالاً شبستان مسجد زمانی فقط دارای ٢ فرش‌انداز بوده است. ساختار سومین یا آخرین طاقگان تنظیمی یک‌درمیان از جرزها و ستونها ست (فهرواری، همانجا؛ رایس، همان، ٤٦٧-٤٦٨).
در دیوار قبله، محرابی مقعر (نسبت به مرکز، غرب) جای گرفته، و یک محراب کهن‌ترِ تخت در شرق آن قرار دارد؛ در همین سمت دری است که باید ورودی خصوصی بوده باشد (همان، ٤٦٧).
شبستان در اصل با لنگه‌های خرپای ستبری پوشش شده بوده است که بقایای بسیاری از آنها طی کاوش و آشکار شدن سنگفرش کف شبستان به دست آمدند. پلان شبستان با ناهمگونیهایی که دارد، با توجه به مدارک موجود، حاکی از بازسازیهای مکرر آن است (کرسول، I(٢) / ٦٤٦؛ رایس، همان، ٤٦٨؛ فهرواری، همانجا).
دسترسی به صحن، اکنون از راهی است در دیوار شرقی که در بالا طاقی تیزه‌دار دارد. زیر این طاق کتیبه‌ای به خط عربی بسیار آسیب‌ دیده‌ای قرار دارد با تاریخ ٥٨٨ ق / ١١٩٢ م، منطبق با یک سال پیش از درگذشت صلاح‌الدین ایوبی (رایس، همان، ٤٦٦-٤٦٨؛ تصویر ٢). اما مسجد در اصل دارای ٣ ورودی در اضلاع شمالی، شرقی و غربی بوده است. در پاکسازی آنها در هر یک استلی به دست آمد که واژگونه در کف‌سازی استفادۀ دوباره شده بودند، و از یافته‌های قابل توجه به‌شمار می‌آیند. متن آنها در ارتباط با بازسازی معبد سین (الٰهۀ ماه) به دست نبونیدوس شاه بابل در سدۀ ٦ ق‌م است، که پیش از این در هیچ نسخۀ دیگری پدید نشده بود. کشف آنها پرتوی نو به دوره‌ای از بابل که ناشناخته بود، انداخت، همچنین کهن‌ترین مدرک برای نام شهر یثرب (مدینه) هستند (همان، ٤٦٨-٤٦٩).
در تصاویری که اسچیکوفسکی و گابرییل به چاپ رسانده‌اند، خیابانی که از بازار مسقف شهر به ورودی مسجد راه می‌یابد، به وضوح دیده می‌شود، که در دهه‌های اخیر از میان رفته است (همو، «حران ... »، ٣٩). کرسول در تحقیق جامع خود ریشه‌های معماری مسجد را مانند یادمانهای دیگر شهر حران آمیزه‌ای از نفوذ فرهنگها بر یکدیگر دانسته است. وی بنای آن را متعلق به بین‌النهرین شمالی، قوسهای طاقها را ادامۀ سنت پیش از اسلام سوریه، و پلان مربع آن را منشعب از بین‌النهرین می‌داند (I(٢) / ٦٤٨).

مآخذ

ابن‌جبیر، محمد، رحلة، بیروت، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
ابن‌شداد، محمد، الاعلاق الخطیرة، به کوشش یحیى عباره، دمشق، ١٩٧٨م؛
نیز:

Creswell, K. A. C., Early Muslim Architecture, New York , ١٩٧٩;
Fehervari, G., «Ḥarrān», EI٢, vol.III;
King, G., «Harran», A Dictionary of Archaeology, ed. I. Shaw and R. Jameson, Oxford, ١٩٩٩-٢٠٠٢;
Lloyd, S., «Harran», The Dictionary of Art, London / New York, ١٩٩٨, vol.XIV;
Prag, K., «The ١٩٥٩ Deep Sounding at Harran in Turkey», Levant, London, ١٩٧٠, vol.II;
«Report of the Council of Management and of the Director for ١٩٥٦», Anatolian Studies, Ankara, ١٩٥٧, vol.VII;
Rice, D. S., «From Sîn to Saladin: Excavations in Harran’s Great Mosque, with New Light on the Babylonian King Nabonidus and His ١٠٤ - Year - Old Mother», The Illustrated London News, Sep. ٢١, ١٩٥٧;
id, «Medieval Harran», Anatolian Studies, Ankara, ١٩٥٦, vol.II;
Summers, G., «Harran», Dictionary of the Ancient Near East, eds. P. Bienkowski and A. Millard, London, ٢٠٠٠;
Yardimci, N., «Excavations, Surveys and Restoration Works at Harran», Between the Rivers and Over the Mountains, eds. M., Frangipane et al., Rome, ١٩٩٣.
فاطمه کریمی