قاضی احمد او را «استاد خط و نادر زمان و اعجوبۀ دوران» دانسته که «صاف‌تر و نازک‌تر از خواجه یاقوت» می‌نوشته است و «پسر خود را می‌گفته جهدی کن که اگر همچو من ننویسی مثل آن غلامک یعنی یاقوت بنویسی» (ص ٢٣). همو خوشنویس نامدار پیر یحیی جمالی صوفی را نیز شاگرد احمد رومی به‌شمار آورده است (همانجا). در منابع متقدم چون مقدمۀ مرقع بهرام میرزا (نک‌ : دوست محمد، ١٢) و «رساله‌ای در تاریخ خط و نقاشی» (قطب‌الدین، ٦٦٩)، اشاره‌ای به این دو مطلب اخیر دیده نمی‌شود. سمت استادی او بر یحیى جمالی حتى در گلستان هنر ترجمۀ مینورسکی (خوشنویسان و نقاشان) نیز دیده نمی‌شود. پیداست که این نسبت از افزوده‌های نسخه‌ای است که اساس چاپ فارسی کتاب قرار گرفته است، زیرا مآخذ کهن‌تر یاد شده و هر دو چاپ
کتاب گلستان هنر بر شاگردی یحیی نزد مبارکشاه زرین قلم صراحت دارند. از سویی دوران فعالیت هنری یحیی از روزگار امیر چوپان نویان (مق‌ ٧٢٨ق، نک‌ : دایرةالمعارف فارسی) تا ٧٥٢ق که کتیبۀ «خدا خانۀ» مسجد جامع عتیق شیراز را نوشته (مصطفوی، ٢٤٧)، ادامه داشته است (نک‌ : قاضی احمد، همانجا؛ بیانی، احوال...، ٤/ ٢٢٣-٢٢٤)، در حالی که تنها اثر تاریخدار احمد رومی در ٧٦١ق و در نهایت قدرت دست و قلم، کتابت شده و نشانه‌ای از پیری کاتب در آن مشاهده نمی‌شود (همو، فهرست...، ٤، ٥، ٣٥). این شواهد نشان از تقدم زمان فعالیت هنری یحیی جمالی بر احمد رومی دارد. برخی از تذکره‌نویسان نیز او را در شمار خوشنویسان کتابخانۀ بایسنقر میرزای تیموری (٨٠٢-٨٣٧ق) نام برده‌اند و این خطا نیز از نوشتۀ مصطفی عالی (ص ٢٤) آغاز شده و دیگران را دچار لغزش کرده است (نک‌ : حبیب اصفهانی، ٥٨؛ مستقیم‌زاده، ٩٣؛ حبیبی، ٦١٠؛ هوار، ٩٨).

آثـار: از احمد رومی تنها دو اثر شناخته شده در دست است: ١. نسخه‌ای از نثراللآلی منسوب به علی بن ابی‌طالب(ع) به قلم ثلث جلی و نسخ و رقاع کتابت عالی با رقم و تاریخ احمد بن محمود بن عبدالغفار صدیقی، شنبه چهارم جمادی‌الاول ٧٦١، در کتابخانۀ سلطنتی سابق تهران (بیانی، فهرست، همانجا)؛ ٢. قطعه‌ای از یک مرقع به اقلام ثلث و ریحان و رقاع دو دانگ جلی ممتاز و نسخ کتابت عالی با رقم احمد الرومی در توپکاپی سرای استانبول موجود است (همو، احوال، ٤/ ١٤).

مآخذ

بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، به کوشش حسین محبوبی اردکانی، تهران، ١٣٥٨ش؛
همو، فهرست نمونۀ خطوط خوش کتابخانۀ شاهنشاهی ایران، تهران، ١٣٢٩ش؛
حبیب اصفهانی، خط و خطاطان، قسطنطنیه، ١٣٠٥ق؛
حبیبی، عبدالحی، هنر عهد تیموریان، تهران، ١٣٥٥ش؛
دایرةالمعارف فارسی؛
دوست محمد، حالات هنروران، به کوشش محمد عبدالله جغتایی، لاهور، ١٩٣٦م؛
عالی، مصطفی، مناقب هنروران، استانبول، ١٩٢٦م؛
قاضی احمد قمی، گلستان هنر، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ١٣٥٢ش؛
قطب‌الدین محمد قصه‌خوان، «رساله‌ای در تاریخ خط و نقاشی»، سخن، ١٣٤٦ش، شم‌ ٦-٧؛
مستقیم‌زاده، سلیمان، تحفۀ خطاطین، استانبول، ١٩٢٨م؛
مصطفوی، محمدتقی، اقلیم پارس، تهران، ١٣٤٣ش؛
نیز:

Huart, C., Les calligraphes et les miniaturistes de l’Orient musulman, Paris, ١٩٠٨.
محمدحسن سمسار