حُسِیْنِ میرْکُلَنْگی، خوش‌نویس قلم نستعلیق و کتابدار امیران شیبانی بخارا در سدۀ ١٠ ق/ ١٦ م. زادگاه او، به گفتۀ خودش، شهر نسف است (نک‌ : آثار)، اما شهرتش به بخارایی، به سبب اقامت طولانی و نشو و نما در این شهر بوده است (عالی، ٤٦؛ قاطعی، ٥٤).
عالی در کتاب خود میرکلنگی را از بهترین شاگردان حافظ فوته‌ای برشمرده، و در جایی دیگر او را شاگرد میرعلی هروی معرفی کرده است (ص ٣٤، ٤٦). برخی او را شاگرد هر دو می‌دانند (بیانی، احوال ... ، ١/ ١٦٤). قدرت قلم وی را در استواری، همسنگ با قلم میرعلی هروی دانسته‌اند (عالی، همانجا؛ حبیب، ١٩٤، ١٩٥؛ بیانی، همانجا).
از رقمهای او چنین برمی‌آید که وی خوش‌نویس دربار چند تن از شیبانیان در بخارا بوده، و هم‌زمان کتابدارِ کتابخانۀ دربار نیز بوده است (نک‌ : آثار). به نوشتۀ قاطعی (همانجا) و ابوالفضل علامی (١/ ٧٦)، میرکلنگی در دربار اکبر شاه (سل‌ ٩٦٣-١٠١٤ ق/ ١٥٥٦-١٦٠٥ م) فعال بوده، و در کتابت نسخۀ مشهور حمزه‌نامه شرکت داشته است. ادعای ابوالفضل علامی مبنی بر اینکه میرکلنگی «از فروغ این دولتِ جاوید [سلطنت اکبر شاه] طراز، نامور» گشته است (همانجا)، مبالغه‌ای بیش نیست، زیرا نسخه‌ای از بوستان سعدی با کتابت عالی به تاریخ ٩٦١ ق ــ دو سال پیش از به حکومت رسیدن اکبر شاه ــ به خط حسین میرکلنگی در دست است (نک‌ : آثار) که اوج توانایی او در خوش‌نویسی را نشان می‌دهد (بیانی، همان، ١/ ١٦٥).
از زمان و مکان مرگ میرکلنگی آگاهی‌ای در دست نیست، اما آثار رقم‌دار وی، نشان می‌دهد که تا ٩٩١ ق/ ١٥٨٣ م زنده بوده است (نک‌ : آثار). از شاگردان او می‌توان به محمد ناصر بخاری اشاره کرد که وی نیز در بخارا خوش‌نویس نامداری شد (عالی، ٣٤). رقمهای میرکلنگی در آثارش گوناگون بوده، و گاهی «کاتب الخاقانی» و زمانی «کتابدار سلطانی» امضا می‌کرده است (بیانی، همان، ١/ ١٦٤).

آثـار

١. گلستان سعدی، ٩٤٢ ق، کتابخانۀ کاخ گلستان، شم‌ ٢١١ (همان، ١/ ١٦٤-١٦٥؛ آتابای، ٦٣٧- ٦٣٨). ٢. مثنویات جامی، ٩٥٠ ق، رقم‌دار، کتابخانۀ چستربیتی، دوبلین (بیانی، همان، ١/ ١٦٥). ٣. بوستان سعدی، با رقم « ... میرحسین الحسینی الکاتب الکتابدار السلطانی فی بلده بخارا» ٩٦١ ق، کتابخانۀ کـاخ گلستـان، شم‌ ١٩٧‘٢ (آتـابای، ٥٠٨- ٥٠٩؛ بیـانی، همـانجـا). ٤. یوسف و زلیخای جامی، ٩٦٦ ق، با رقم « ... میر حسین الحسینی المشتهر به میـرکـلنـگی النسفی ... »، همـان کتـابخـانه، شم‌ ٤٧٧ (آتابای، ٢٧١-٢٧٢؛ بیانی، همانجا). ٥. دیوان حافظ، رقم‌دار، ٩٧٨ ق، دانشگاه حیدرآباد (همان، ١/ ١٦٥). ٦. تحفة الاحرار جامی، با رقم «میرحسین المشهور به میرکلنگی»، ٩٨٣ ق، در مجموعۀ دموت (همان، ١/ ١٦٦؛ حبیبی، ٤٤٠). ٧. لوایح جامی، رقم‌دار، ٩٩١ ق، مجموعۀ نسخه‌های خطی شرقی آکادمی علوم جمهوری ازبکستان، شم‌ ٩٢٠‘٤ («مجموعه ... »، VI/ ٥٠٦-٥٠٧). ٨. کلیات اشعار عبیدالله خان، با رقم «میرحسین الحسینی المشهور به میرکلنگی الکاتب»، ٩٩١ ق، در همان مجموعه، شم‌ ٣٤٩‘١ (همان، II/ ٢٤٤-٢٤٨). ٩. صد سؤال عربی، رقم‌دار، بدون تاریخ، در همان مجموعه، شم‌ ٠٦٠‘٤ (همان، V/ ٣٥٦-٣٥٩). ١٠. تحفة الاحرار، با رقم «میر حسین الحسینی الکاتب المشهور به میرکلنگی ... »، کتابخانۀ عمومی سن پترزبورگ (دورن، شم‌ ٤٢٥؛ بیانی، همان، ١/ ١٦٥؛ «نمونه‌ها ... »، شم‌ ٢٤).
از دیگر آثار او ست: قطعه‌ای از غزلیات حافظ، با رقم «میرحسین»، ٩٥٤ ق، مجموعۀ بیانی (بیانی، مجموعه، ١٨٦)؛ قطعه‌ای در مرقع امیر غیب‌بیک، رقم‌دار، ٩٥٤ ق، کتابخانۀ خزینۀ اوقاف استانبول (همو، احوال، ١/ ١٦٦)؛ و یک قطعه با رقم «فقیر میرحسین الحسینی النسفی ... »، کتابخانۀ آستان قدس (همانجا).

مآخذ

آتابای، بدری، فهرست دیوانهای خطی کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٥٥ ش؛
ابوالفضل علامی، آیین اکبری، لکهنو، ١٨٩٣ م؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران، ١٣٤٥- ١٣٥٨ ش؛
همو، مجموعه، تهران، ١٣٦٣ ش؛
حبیب اصفهانی، خط و خطاطان، استانبول، ١٣٠٥ ق؛
حبیبی، عبدالحی، هنر عهد تیموریان و متفرعات آن، تهران، ١٣٥٥ ش؛
عالی، مصطفى، مناقب هنروران، استانبول، ١٩٢٦ م؛
قاطعی هروی، مجمع الشعرای جهانگیرشاهی، به کوشش محمد سلیم اختر، کراچی، ١٩٧٩ م؛
نیز:

Dorn, B., Catalogue des Manuscrits et xylographes orientaux ... , St.Petersburg, ١٨٥٢;
Obraztsy kalligrafii Irana I srednei Azii XV-XIX νν, Moscow, ١٩٦٣;
Sobranie vostochnykh rukopiseǐ Akademii Nauk Uzbekskoǐ SSR, ed. A.A. Semenov, Tashkent, ١٩٥٤.
حمیدرضا افسری