دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤ - جیوشی
جیوشی
نویسنده (ها) :
یدالله غلامی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٦ آذر ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
جُیوشی، مسجد یا آرامگاهی واقع در مصر، بازمانده از سدۀ ٥ ق / ١١م، متعلق به دورۀ خلفای فاطمی. این ساختمان در ٤٧٨ق / ١٠٨٥م بر حاشیۀ بلندی شرقی قاهره به نام مُقطّم ساخته شده است، و روبهروی برج و باروی ایوبی و مشرف به قُرافه یا گورستان جنوب غربی شهر قرار دارد (نک : کرسول، «معماری ... »، I / ١٥٥,١٥٧؛ ابن میسّر، ٥٩؛ حسینی، ١٩٢). براساس کتیبۀ بنیان بنا بدر الجمالی (ه م) امیرالجیوش ــ سردار ــ مستنصر فاطمی امر به احداث آن کرده است، از اینرو، بنـا را «جیوشی» نامیدهاند (نک : رزق، ٤٥٦؛ بلوم، «معماری ... »، ١٧٥).
به نظر میرسد که نویسندگان قدیم بنای جیوشی را سخت نادیده گرفتهاند. برای نمونه، زکریای قزوینی (د ٦٨٢ ق / ١٢٨٣م) مؤلف آثار البلاد از وجود مسجدها و زاویههایی بر کوه مقطم یاد کرده، ولی از این بنا نامی نبرده است (نک : ص ٢٧٠). همچنین لئون افریقی (د پس از ٩٥٧ق / ١٥٥٠م) با اینکه قصری را بر مقطم توصیف کرده، از بنای جیوشی نامی نبرده است (نک : ٢ / ٢١٥).
ساختمان جیوشی از دیدگاه تخصصیِ تاریخ معماری دارای اهمیت است. به این اثر چند کارکرد نسبت دادهاند: مسجد، مقبره، پاسگاه و زاویه (نک : بلوم، رزق، همانجاها؛ مبارک، ٦ / ٦٥). مانند بیشتر آثار تاریخی که به شکل نخستین خود نیستند، به اطراف بنا بخشهایی از جمله گنبدخانهای در سوی بیرونی شمال شرقی افزوده شده است که کرسول آن را الحاقی (همان، I / ١٥٧)، و شافعی در پیوند و هم زمان با بنای اصلی میداند (ص ٢٣٨, ٢٣٩). افزون بر دستکاری در دورههای پیشین، این اثر امروزه مرمت، و تمـام سطوح دیـوارهای آن آمود شده است (نک : رزق، ٤٥٩؛ حسینی، تصویر ٤٦).
اینکه بنای جیوشی را ابتدا به چه منظور ساخته، و سپس چگونه از آن استفاده کردهاند، به درستی دانسته نیست (نک : اتینگهاوزن، ١٨٤). فرید شافعی آن را بیشتر یک پاسگاه مرزی میداند، تا مسجد یا مشهد، و مینویسد: از آنجا که سمت شرقی قاهره رفت و آمد بسیاری داشته، بنا میتوانسته است پاسگاه دیدهبانی منطقۀ فسطاط و جز آن باشد، و امکاناتش بیشتر مناسب نگهبانی بوده است، تا مقاصد دیگر (ص ٢٥١, ٢٥٢).
از سوی دیگر اگر بنا مسجد پنداشته شود، با این ابعاد نیاز به منارهای چنین مرتفع نداشته است؛ اگرچه، این مناره میتوانسته معدود افراد پراکنده در حومه را به نماز فراخواند. همچنین، اهمیت جنبۀ نمادین منارهها از جنبۀ کاربردی آنها کمتر نبوده است (نک : بلوم، «مناره»، ٦٢٥؛ «مسجد... »، npn.). با این همه، کارکرد مکانی اثر به عنوان پاسگاهی با ساخت حساب شده ــ بیش از دیگر کارکردها ــ درخور توجه، و به عنوان یک اثر هنری ـ معماری از حیث منظرهای کـه در آن جا گرفته، پذیرفتنی است (حسینی، ١٩٤؛ شافعی، نیز بلوم، «معماری»، همانجاها؛ عکاشه، ١٧٧- ١٧٨).
ویژگیهای کلی بنا
طول و عرض بنای اصلی جیوشی ١٥× ١٨ متر است، و در یک نگاه کلی، از حیاط و اتاقهای پیرامون آن، یک شبستان و برج یا مناره تشکیل شده است. عموماً دیوارهای این بنا از سنگ و لاشه سنگ، و طاقهای آن آجری است (نک : رزق، ٤٧٥؛ عکاشه، ١٧٨؛ نیز نک : «مسجد»، npn.). در ٤ گوشۀ بیرونی و میان دیوار شمال غربی جرزهایی برپا داشتهاند. بر فراز هر یک از اینها اتاقکی دارای قبه و نورگیر برافراشته است که خود دال بر نگرشی نظامی در ساخت است (کرسول، «معماری»، ١٥٧, ١٦٠ / I؛ نک : حسینی، ١٩٢، تصویر ٤٦؛ عکاشه، تصویر ١٥٠؛ هیلنبراند، تصویر ٥.١٧٦).
فضای محراب یا مقصورۀ مسجد زیر گنبد قرار گرفته، و ارتفاع نوک گنبد تا زمین ١٢ متر است. گنبد به روش کلی سکنج ــ که دارای سابقهای طولانی است ــ بر فضای تحتانی خود قرار گرفته است. بخشهای انتقالی گنبد با ٤ گوشوار گچی، مزین به نقاشی گل و برگ است (همو، ٣١٤؛ رزق، ٤٥٧، نیز تصویر ص ٤٦١). این تزیین گلهای تیره رنگِ تصویر شده بر زمینۀ روشن را متعلق به دورۀ عثمانی دانستهاند. ٤ وجه دیگر این بخش که بین گوشوارها واقعاند، نورگیر دارند. بر فراز این قسمت، قسمت دیگری از دیوار ٨ وجهی انتقالی با طاقنمای کورِ گچبری وجود دارد که در مجموع، گردن بلندی برای گنبد ساختهاند (مصطفى، ٤٩؛ رزق، ٤٥٨؛ «مسجد»، تصویرهای ١٢, ١٦).
گنبدخانه دو اتاق در طرفین خود دارد که در مجموع، حرم یا شبستان کوچک بنا را تشکیل دادهاند، و طاقهای متقاطع دارند. گوری در شبستان منسوب به بدرالجمالی است که البته در انتساب آن تردید بسیار است (شافعی، ٢٤٥؛ نیز نک : هیلنبراند، اتینگهاوزن، همانجاها؛ رزق، ٤٥٧؛ حسینی، ١٩٥).
در طول گنبدخانه و اتاقهای طرفین آن، به طرف صحن فضایی مشابه و همعرض وجود دارد. این فضای سهگانۀ متناظر با شبستان، دارای طاقهای متقاطع است و از این میان بر بالای سقف شمال غربی آن، یک نورگیر و هواگیر به شکل قبهای با گردنیِ دوبخشی وجود دارد. این پیش ـ شبستان به واسطۀ ٣ طاق، رو به سوی صحن کوچک بنا با رخ بامِ کنگرهدار قرار دارد (رزق، اتینگهاوزن، هیلنبراند، همانجاها؛ قس: عکاشه، ١٧٧- ١٧٩، تصویرها).
طاقهـای پیش ـ شبستـان، محـراب، نـورگیـرهـا، و... تیـزهای هستند و طاق میانـیِ پیش ـ شبستـان که بزرگتـر و بلندتـر است، بر دو جفت ستون از سنگ مرمر قرار دارد، و طاق متناظر با آن در گنبدخانه بر دو جرز استوار است (رزق، همانجا، نیز تصویر ص٤٦٠؛ «مسجد»، تصویر ٧).
در بالای طاق میانیِ رو به حیاط بنای جیوشی، لوحی مرمری وجود دارد که بر آن پس از آیاتی از قرآن کریم، کتیبۀ احداث بنا (مما امر بعمارة هذا المشهد... المستنصر... امیرالجیوش... فی المحرم سنة ثمان و سبعین و اربع مائة ]٤٧٨ق / ١٠٨٥م[) را در ٥ سطر درج کردهاند. مفاد کتیبه معرف مقبره بودن بنا ست، و از کتیبههای قرآنیاش یادمانی بودن آن استنباط میشود (رزق، همانجا؛ اتینگهاوزن، ١٨١). این کتیبه پس از بسمله با آیۀ ١٨ از سورۀ جن (٧٢) آغاز شده که بنا بر دیگر کتیبههای بازمانده از زمان فاطمیان، چندان معمول نبوده است (حسینی، ١٩٤-١٩٥؛ نیز نک : دنبالۀ مقاله).
در طرفین ضلع شمال غربی حیاط دو اتاق مستطیل شکل با طاق گهوارهای قرار گرفتهاند که هر یک از آنها با درگاه کوچکی به حیاط میپیوندند. همچنین عرضهای آنها به مجموعۀ متشکل از مـدخل پیش آمـده در مـرکز ایـن ضلع منـاره ــ کـه در طرفین آن دو اتاق بسیار کوچک مربع به مثابۀ صومعه وجود دارد ــ پیوسته است.گویا اتاقک شمالی دارای ٥ پنجرۀ کوچک بوده است. ورودی ساختمان پیش از الحاق به بخش بزرگتر زیرین منـاره، یک فضای مستقل دارد (نک : رزق، هیلنبراند، همانجاها؛ «مسجد»، npn.؛ اتینگهاوزن، ١٨٤؛ نیز نک : نقشه).
منارۀ چهارگوش که بر بالای مدخل برآمده، ٢٠متر ارتفاع دارد و به شکل مطبّق است (رزق، ٤٥٨؛ حسینی، ١٩٢)، و از بالا به پایین، از قبه و ٨ وجهی زیر آن، ٤ وجهی میانی و ٤ وجهی بلند زیرین تشکیل شده است. هر یک از وجوه گردنی قبه و مکعب اول، یک پنجره دارند (کرسول، «هنر... »، ٣٦٣؛ رزق، همانجا، نیز تصویر ص ٤٥٩). در این بخش از ساختمان، برخی از پنجرههای کوچک را در هنگام تعمیر مسدود کردهاند (قس: رزق، ٤٥٩؛ نیز حسینی، ١٩٣، تصویرها).
در لبههای حد فاصل طبقات، ٣ ردیف مقرنس دارای طاس یا اجـزاء طاقچه مانند، بـه چشم میخورد. بنـا، هم نخستین مسجد ـ مقبرۀ مصر است، و هم دربردارندۀ کهنترین قرنیز مقرنسِ باقی مانده در مصر (نک : عکاشه، ١٧٧؛ طباع، ٣٢١). بدنۀ این برج نیز آجری است، زیرا در زمان فاطمیان برای ساخت مناره کمتر سنگ به کار میبردهاند (رزق، ٤٥٨؛ مصطفى، ٣١).
منارههایی با این پیکر و نیز با این وضعیت درترکیب بنا، در دیگر آثار فاطمی نیز دیده میشود. به گمان، فانوس دریایی اسکندریه مبنای باستانی و بسیار کهن همۀ آثار برج مانند، اعم از برجهای دیدهبانی و منارههای مصر بوده است. منارۀ جیوشی را میتوان از نمونههای همین روند ــ به طورکلی بدون تغییر شکل کامل ــ دانست (مصطفى، همانجا؛ هیلنبراند، ١٦٧,١٧٠). عموماً منارههای مصری ترکیب متنوعی دارند. برج جیوشی یکی از منـارههایی است کـه منـارههای دورههـای بـعـد ــ ایوبـی و مملوکی ــ بر مبنای آن شکل گرفتهاند (همو، ١٦٥؛ کرسول، همانجا).
تزیینات
مهمترین بخش از تزیینات بنا در قسمت اصلی شبستان است، از جمله گچبری زیبای برگ مو و برگهای دیگر، میوهها، جوانهها، شاخکها، گلها و کتیبههایی بر افریزها که حاوی آیات قرآن به خط کوفی است. در این دوره کتیبهسازان به کوفی مزهّر بسیار علاقهمند بودند (رزق، همانجا؛ بلر، ٢٥٨). گچبری شبستان پیوسته به سبک سامرا، البته طبیعیتر، پیچیدهتر و ظریفتر از آن است (نک : گوتس، ٦٤٣؛ بلر و بلوم، ٢٤٤). بر دیوارهای فوقانی آن سورۀ فاتحه، و بر محیط درونی دایرۀ گنبد کتیبههای قرآنی و اسامی محمد (ص) و علی (ع) چند بار به شکل ستارۀ ٦ پر، نقش بسته است (رزق، ٤٥٧).
گچبری محراب نه تنها نمونۀ شاهانهای از این گونه تزیین است، که از لحاظ نخستین نمونۀ گچبری پس از الازهر در مصر بسیار پر اهمیت است (کرسول، «معماری»، I / ١٥٧). محراب یک فرورفتگی نیمدایره با طاق تیزهای است که بر دو ستون مرمری قرا داشته است. درقسمت فوقانی فرورفتگی محراب همانند گوشوارهای شبستانْ نقوش گل و برگ دیده میشود (رزق، همانجا؛ نیز نک : «دائرةالمعارف... »، ج X، تصویر ٤٤٠، بالا، چپ). سطح قاب محراب و داخل آن نیز پوشیده از گچبریهای گیاهی و کتیبههای کوفی مزهّر است. مجموعه نقش اسلیمی دو گوشۀ بیرونی بالای محراب نیز بسیار قابل توجه است (رزق، ٤٥٧، ٤٥٨، نیز تصویر ص ٤٦٢؛ نیز نک : «دائرة المعارف»، همانجا). بخش اعظم قاب تزیینی زیر افریز و بالای محراب از میان رفته بوده، و در دورۀ معاصر بازسازی شده است (نک : بلوم، «معماری»، ١٧٦، تصویر؛ «مسجد»، تصویر ١٢).
با وجود اینکه این بنا از آغاز به نام مسجد شهرت یافته است، اما همانگونه که در کتیبۀ بنیان آن ثبت شده، امیرالجیوش آن را به رسم مقبرهسازی دورۀ فاطمی، به عنوان مقبره ساخته، و نیتش همین بوده است که او را در اینجا دفن کنند (نک : حسینی، ١٩٤؛ هیلنبراند، ٢٦٤). ترکیب بنا نیز متفاوت از دیگر مقبرههای دورۀ فاطمی نیست. این بنا الگوی مدرسۀ معروف قلاوون مملوکی نیز هست، و آثاری را با شباهت عمومی به این ساختمان، ولی مجللتر و بزرگتر از آن میتوان در معماری دورههای پسین مصر مشاهده کرد (نک : مصطفى، ٢٦؛ احسان اوغلی، ٤٩؛ برنس ابوسیف، تصویرهای ٢١ ، نیز ١٠٦).
ترکیب کلی معماری بنای جیوشی با اینکه پیش از آن پدید آمده بوده، در دورۀ خود هنوز طرح تازهای بوده است. بنا اگرچه اصیل مینماید، ولی نمیتوان گفت که از آغاز کاملاً به همین شکل بوده است (نک : هیلنبراند، بلوم، همانجاها).
مآخذ
ابن صیرفی، علی، الاشارة الى من نال الوزارة، به کوشش عبدالله مخلص، قاهره، ١٩٢٤م؛
ابن میسر، محمد، اخبار مصر، به کوشش هانری ماسه، قاهره، ١٩١٩م؛
احسان اوغلی، اکمل الدین و صالح سعداوی صالح، الثقافة الترکیة فی مصر، استانبول، ٢٠٠٣م؛
حسینی، فرج حسین فرج، النقوش الکتابیة الفاطمیة علی العمائر فی مصر، اسکندریه، ٢٠٠٧م؛
رزق، عاصم محمد، اطلس العمارة الاسلامیة و القبطیة بالقاهرة، بیروت، ٢٠٠٣م؛
عکاشه، ثروت، القیم الجمالیة فی العمارة الاسلامیة، قاهره، ١٩٨١م؛
قزوینی، زکریا، آثار البلاد، بیروت، ١٤٠٤ق؛
لئون افریقی، حسن بن محمد وزان، وصف افریقیا، ترجمۀ محمدحجی و محمد اخضر، بیروت، ١٩٨٣م؛
مبارک، علی پاشا، الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصر القاهرة، قاهره، ١٩٨٧م؛
مصطفى، صالح لمعی، التراث المعماری الاسلامی فی مصر، بیروت، ١٤٠٤ق؛
نیز:
Behrens-Abouseif, D., Cairo of the Mamluks, London / New York, ٢٠٠٧;
Blair, Sh. S., «Arcitectural Decoration: Epigraphy», The Dictionary of Art, ed. J. Turner, London / New York, ١٩٩٨, vol. XVI;
id, and J. M. Bloom, «Arcitectural Decoration: Non-figural Sculpture», ibid;
Bloom, J. M., «Architecture, c. AD ٩٠٠-c. ١٢٥٠: Egypt», ibid;
id, Arts of the City Victorious, New Haven / London, ٢٠٠٧;
id, « Minaret», The Dictionary of Art, ed. J. Turner, London / New York, ١٩٩٨, vol. XXI;
Creswell, K. A. C., «Fāṭimid Art: Architecture», Encylopedia of World Art, New York etc., ١٩٦١, vol. V;
id, The Muslim Architecture of Egypt, New York, ١٩٧٨;
Encylopedia of World Art, New York etc., ١٩٦٥;
Ettinghausen, R. and O. Grabar, The Art and Architecture of Islam, ٦٥٠-١٢٥٠, Harmondsworth, ١٩٨٧;
Goetz, H., «Stucco: The Islamic World», Encyclopedia of World Art, New York etc., ١٩٦٧, vol. XIII;
Hillenbrand, R., Islamic Architecture, Form, Function and Meaning, Edinburgh, ١٩٩٤;
«Al-Juyushi Mosque», Archnet, www.archnet.org / library / sites / one-site.isn? Site, ٢٠١٠ / ٠٦ / ٢٢;
Shāfeʿī, F., «The Mashhad al-Juyūshī», Studies in Islamic Art and Architecture, Cairo, ١٩٦٥;
Tabbaa, Y., «Muqarnas», The Dictionary of Art, ed. J. Turner, London / New York, ١٩٩٨, vol. XXII.
یدالله غلامی