دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢١ - جلفا
جلفا
نویسنده (ها) :
لیلا رضایی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ٦ آبان ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
جُلْفا، شهرستان و شهری در استان آذربایجان شرقی در مجاورت جلفای جمهوری خودمختار نخجوان (ه م).
١. شهرستان جلفا
این شهرستان با وسعتی حدود ٦٧٠‘١ کمـ٢ در منتهاالیه شمال غربی استان آذربایجان شرقی واقع است (عالمپور، ٣٦؛ جغرافیا ... ، ٤٣)؛ شهرستان جلفا از شمال به جمهوریهای ارمنستان و آذربایجان (جمهوری خودمختار نخجوان)، از شرق به شهرستان کلیبر و ورزقان، از جنوب به شهرستان مرند و از غرب به شهرستانهای خوی و ماکو در استان آذربایجان غربی محدود است ( اطلس ... ، ٦٨).
شهرستان جلفا براساس تقسیمات کشوری (١٣٨٥ش)، شامل ٣ شهر به نامهای جلفا، هادیشهر (علمدار و گَرگَر) و سیهرود، دو بخش به نامهای مرکزی و سیهرود، و ٥ دهستان است ( نشریه ... ، بش ).
این شهرستان به صورت طولی در کرانۀ جنوبی رودخانۀ ارس به درازای ١٢٨ کمـ کشیده شده، و از جنوب به کوههای قره داغ و از غرب به شرق به رشتهکوههای اوچ داغ، ماکاران و کیامکی و جنگلهای شمال آذربایجان شرقی محدود است («فرمانداری ... »، بش ). زمینهای این شهرستان افزون بر رود ارس، از رودهای آقچای (به طول حدود ١٣٧ کمـ ) و قازانچای (بـه طول حـدود ٢٨ کمـ ) آیریچای (به طول حدود ١٢ کمـ ) و حاجیلرچای (به طول حدود ٦٥ کمـ ) و چند رود کوچک دیگر آبیاری میشود (جعفری، ٩٦، ١١٧، ١٩٩، ٢٢٢، ٢٥٤؛ افشین، ٢ / ٤٣، ٧١-٧٢، ٨٠). قرار گرفتن این منطقه در میان کوههای بلند سبب شده است تا بادهای بارانآور مدیترانهای قدرت نفوذ به این منطقه را نداشته باشند؛ از اینرو، شهرستان جلفا یکی از کمبارانترین نقاط استان آذربایجان شرقی است و میزان بارندگی آن در سال از ٢٨٠ میلیمتر تجاوز نمیکند («فرمانداری»، بش ؛ خاماچی، ٣٠٢). آب و هوای این شهرستان، در تابستان گرم و در زمستان معتدل است (همانجا).
راهآهن جلفـا ـ تبـریـز (احـداث: ح ١٢٩٣ش / ١٩١٤م)، از این شهرستان عبور میکند و از طریق پلی بر رود ارس، به راهآهن جمهوری آذربایجان متصل میشود (رئیسنیا، ١ / ٤٥-٤٦؛ ایرانشهر، ٢ / ١٤٧٦).
اساس اقتصاد شهرستان جلفا به سبب همجواری با کشورهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان نخست بر فعالیتهای بازرگانی و سپس بر کشاورزی و صنایع دستی استوار است. کشاورزی در آنجا بهسبب خشکی هوا رونق چندانی ندارد و عمدۀ زمینهای کشاورزی آن در حوالی هادیشهر (علمدار و گرگر) قرار دارد. قالی و گلیمبافی که دیرینگی بسیار در هادیشهر دارد، از مهمترین صنایع دستی این شهرستان به شمار میآید ( فرهنگ ... ، ٦ / ٦٠).
شهرستان جلفا در سرشماری سال ١٣٨٥ش، ٥٧٩‘٥٣ تن جمعیت داشته است («درگاه ... »، بش ). مردم این شهرستان به زبان ترکی گفتوگو میکنند و شیعۀ دوازده امامی هستند ( فرهنگ ... ، ٦ / ٥٩).
این شهرستان آثار تاریخی و مکانهای دیدنی متعددی دارد که از آن جملهاند: کلیسای سنت استپانوس (یا کلیسای دره شام)، متعلق به سدههای ٤-٦ق / ١٠-١٢م، با دیوارها و طاقهایی از سنگهای سفید و سیاه و نقوش برجسته (مشکور، ٤٠٢؛ دیباج، ٢٩؛ «بـه شهرستـان ... »، بش ) و چندیـن کلیسـا و زیارتگاه دیگر واقع در منطقۀ دره شام («شرکت ... »، بش )؛ بقایای پل ضیاءالملک منسوب به ضیاءالملک نخجوانی و کاروانسرای شاه عباس در ٨٠٠ متری آن در غرب شهر جلفا؛ تپهای باستانی معروف به کول تپه (تپۀ خاکستر) واقع در ٤٤ کیلومتری شمال مرند («به شهرستان»، بش )؛ و حمام تاریخی کردشت یا عباس میرزا در روستای کردشت، با معماری متعلق به سدۀ ١٢ق / ١٨م («شرکت»، نیز «ادارۀ کل ... »، بش ). روستای اوشتبین واقع در مجاورت رود ارس که از مجموع ٣ روستای هراس، سیاوشان و جعفرآباد تشکیل شده است و آثاری بازمانده از سدههای ٩ و ١٠ق در آنجا وجود دارد. خانههای قدیمی این روستا به سبک معماری دورۀ صفویه و قاجاریه است. ویرانههای آسیابی کهن موسوم به آسیاب خرابه در ٢٧ کیلومتری هادیشهر، و آبشار واقع در نزدیک آن و برج دو زال از دیگر جاذبههای گردشگری این شهرستان است (همان، نیز «به شهرستان»، بش ).
شهر جلفا
این شهر در شمال شهرستان جلفا، در °٤٥ و ´٣٨ طول شرقی و °٣٨ و´٥٦ عرض شمالی و در ارتفاع ٧١٠ متری از سطح دریا واقع است (پاپلی، ١٦٣) و جمعیت آن براساس سرشماری ١٣٨٥ش، ٩٨٣‘٤ تن بوده است («درگاه»، بش ).
فعالیت اقتصادی بیشتر مردم جلفا، به سبب موقعیت مرزی آن، خدمت در امور اداری، گمرکی و راهآهن است؛ این شهر به سبب قرار گرفتن در مسیر ورودی کشورهای ارمنستان و جمهوری آذربایجان، و سهولت دسترسی به کشورهای اروپایی و آسیایی یکی از مناطق مستعد برای تجارت به شمار میآید؛ از اینرو، در ٣٠ تیر ١٣٧٦، از سوی شورای عالی مناطق آزاد تجارتی و صنعتی به عنوان منطقۀ ویژۀ اقتصادی شناخته شد («فـرمانـداری»، بش ؛ خـامـاچـی، ٣٠٣)؛ افـزون بـر فعـالیتهـای بازرگانی، این شهر به دلیل قرار گرفتن در کنار رود ارس، از منابع آبی مناسبی نسبت به دیگر نقاط شهرستان برای کشاورزی برخوردار است («فرمانداری»، بش ).
مآخذ
«ادارۀ کل میراث فرهنگی استان آذربایجان شرقی» (نک : مل ، آذربایجان ... ؛
اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، بهکوشش سعید بختیاری، تهران، ١٣٨٣ش؛
افشین، یدالله، رودخانههای ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛
ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، تهران، ١٣٤٣ش؛
«به شهرستان جلفا خوش آمدید» (نک : مل ، حیدربابا). پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
جعفری، عباس، رودها و رودنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
جغرافیای استان آذربایجان شرقی، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٨٥ش؛
خاماچی، بهروز، فرهنگ جغرافیای آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٠ش؛
«درگاه ملی آمار» (نک : مل ، SCI)؛
دیباج، اسماعیل، آثار باستانی و ابنیۀ تاریخی آذربایجان، تهران، ١٣٤٦ش؛
رئیسنیا، رحیم، آذربایجان در سیر تاریخ ایران، تبریز، ١٣٦٨ش؛
«شرکت عمران جلفا» (نک : مل ، جلفا ٢)؛
عالمپور رجبی، مسعود، سیمای میراث فرهنگی آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٥٠ش؛
«فرمانداری جلفا» (نک : مل ، جلفا ١)؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧١ش؛
مشکور، محمدجواد، نظری به تاریخ آذربایجان باستانی و جمعیتشناسی آن، تهران، ١٣٤٩ش؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، دفتر تقسیمات کشوری، تهران، ١٣٨٨ش؛
نیز:
Eazarbayjan miras, www.eazarbayjanmiras.ir;
Heydarbaba, www.heydarbaba.org;
Jolfa. ١, www.jolfa. gov. ir;
Jolfa ٢, www.jolfa. org. tabriz;
SCI, www.sci.org.ir / portal / faces / public / census ٨٥.
لیلا رضایی