دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٠ - امام باره
امام باره
نویسنده (ها) :
یدالله غلامی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٠ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِمامْباره، یا امامبارا، به مفهوم «امام خانه»، بناهایی در سرزمین هند كه شیعیان برای برگذاری مراسم مذهبی خاص خود، در ماه محرم، در آنها گرد میآیند.
امام باره گاه به نامهایی چون خانقاه نیز خوانده میشود، چنانکه حسینیهها را در جنوب هند عاشورخانه مینامند. نخستین بار نواب صفدر جنگ (د ١١٦٧ ق/ ١٧٥٤ م)، فرمانروای ایالت اوده، در دهلی ساختمانی برای برگذاری مراسم عزاداری محرم بنا نهاد كه میتوان آن را نخستین نمونۀ امـام باره دانست (نک : دهلوی، ١/ ٢٢٢؛ كول، ٩٥؛ EI٢).
پس از بنای امام بارۀ آصفالدوله در ١١٩٨ق/ ١٧٨٤م، احداث امام بارهها رونق گرفت (نک : ه د، ١/ ٤٢٦-٤٢٧). سپس برای آرامگاه بزرگان نیز از آنها استفاده شد. تأمین هزینه برای امام باره در عرف شیعیان هند، همانند فرهنگ ایرانیان، ثواب شمرده میشده است (نک : هالیستر، ١٦٥-١٦٦؛ كول، ٩٦-٩٧؛ EI٢).
در روزهای سوگواری غالباً مرسوم بوده است كه امام باره را چراغان كنند؛ چنانکه شوشتری (د ١٢٢٠ ق/ ١٨٠٥ م) نوشته است، امام بارۀ آصفالدوله را با شمع و چراغ، آیینهها و اسباب طلا و جواهر آذین میبستند (ص ٤٢٤). گاه در بیرون امام باره در گودالی آتش روشن میكنند تا نشانۀ آتشافروزی یزیدیان در خیمه گاه امام حسین (ع) و یادآور ظلم آنان باشد. عبور از روی آتش (زغالهای گداخته) با پای برهنه از جملۀ رسوم این سوگواریها بوده است. برخلاف امام بارههایی چون آصفیه، همۀ امام بارهها دارای سرای «زنانه» نیستند و گاه در مواردی خاص در اختیار زنان قرار میگیرند (هالیستر، ١٦٧-١٦٨, ١٧٤).
اتاقكی آراسته كه نماد تابوت امام حسین (ع) است و در هند عموماً به آن «تعزیه» گفته میشود، مهمترین وسیلۀ برگذاری مراسم در امام باره به شمار میآید. امام باره همچنین دارای ضریحی ثابت (قبری نمادین) است كه «كربلا» نامیده میشود (جعفری، ٢٢٢-٢٢٣, ٢٢٥, ٢٢٦؛ هالیستر، ١٦٦, ١٧٢-١٧٣؛ لولین جونز، ٢٠٦). دستههای عزاداری میان امام بارهها آمد و شد میكنند و در حالی كه عَلَمها را به همراه دارند، «تعزیه» را نیز بر روی شانه حركت میدهند (آرزو، ١٥٨- ١٥٩؛ جعفری، ٢٢٢, ٢٢٤).
در ساخت امام بارهها سنتهای معماری كاملاً یكسان اعمال نشده، اما پارهای خصوصیات حاكی از تعلق آنها به سبك معماری متأخر دورۀ گوركانی است (نک : لولین جونز، ٢٠٩). عناصر این سبك را در بناهایی چون امام بارۀ لكهنو میتوان بازیافت (EWA, X/ ٢٣٣؛ نیز نک : كخ، ١٣٢).
امام بارۀ آصفالدوله كه معتبرترین بنا از این نوع است، در مجموعهای از مسجد، صحنها و دروازههای آن قرار دارد و از مهمترین بناهای تاریخی لكهنو به شمار میآید. در این مجموعه، امام باره و مسجد جامع لكهنو با ٣ گنبد در محوطۀ اصلی قرار گرفتهاند (رامپوری، ٣/ ٢٩٦-٢٩٧؛ هالیستر، ١٥٧-١٥٨؛ كول، ٩٥-٩٨). بنای اصلی این امام باره تالاری گنبددار به ابعاد تقریبی ١٦×٤٩ متر است و ایوانهایی در دو طرف آن وجود دارد. تمامی بنا را سقفی سترگ از آجر و سیمان میپوشاند («فرهنگ ... »، XVI/ ١٩٥؛ هالیستر، همانجا؛ رضوی، II/ ٧٦).
امام بارۀ حسینآباد كوچكتر از آصفیه است و یك سده پس از آن ساخته شده است. این امامباره كه مدفن بانی آن است، هرچند تزییناتی چشمگیر دارد، اما از نظر استخوانبندی بنا كماهمیت شمرده میشود (كول، ٩٥؛ «فرهنگ»، XVI/ ١٩٠-١٩١, ١٩٥).
امامبارۀ شاه نجف در مُتی محل لكهنو نیز مقبرۀ بانی آن را در خود دارد. گنبدخانۀ این امامباره محل برگذاری مراسم تعزیه است. بدینسان، مانند بسیاری از دیگر امام بارهها كاركردی چند گانه دارد (هالیستر، ١٥٩؛ داس، ٧٥).
مآخذ
آرزو، علی، چراغ هدایت، بمبئی، ١٣٩٠ق؛
دهلوی، احمد، فرهنگ آصفیه، دهلی، ١٩٧٤م؛
رامپوری، محمد، تاریخ اوده، كراچی،١٩٨٠م؛
شوشتری،عبداللطیف، تحفة العالم، به كوشش صمد موحد، تهران، ١٣٦٣ ش؛
نیز:
Cole, J. R. I., Roots of North Indian Shīʿism in Iran and Iraq, Delhi, ١٩٨٩;
Das, N., The Architecture of Imambaras, Lucknow, ١٩٩١;
EI٢;
EWA;
Hollister, J. N., The Shiʿa of India, New Delhi, ١٩٧٩;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٠٧-١٩٠٩;
Jaffri, H. A.,«Muharram Ceremonies in India», Taʿziyeh, Ritual and Drama in Iran, New York/ Tehran, ١٩٧٩;
Koch, E., Mughal Architecture, Munich, ١٩٩١;
Llewellyn-Jones, R., A Fatal Friendship, Delhi, ١٩٨٥;
Rizvi, A. A., A Socio-Intellectual History of the IsnāʾAsharī Shīʿīs in India, Canberra, ١٩٨٦.
یدالله غلامی