شواهد موجود نشان می‌دهد كه بر قبر احمد بن علی، بنایی كهنه برپا بوده كه در ٥٣٧ ق / ١١٤٣ م آن را تجدید ساختمان كرده‌اند. لوحه‌ای از سنگ سیاه به اندازه تقریبی ٥٠×٩٠ سم‌ با كتیبه‌ای به خط كوفی مشعر به تجدید بنا در سال مذكور تـا ١٣٠٧ ش بر دیـوار بقعه نصب بوده است (نك‌ : جناب، «یازده»، ملحقات؛ قس: جابری، ٢٥٢؛ قمی، ٢ / ١٢٠). هم اكنون كتیبه‌ای به اندازۀ تقریبی ٢٠×٢٧٥ سانتی‌متر زیر پنجره گره‌سازی شدۀ مشرف به كوچۀ بقعه وجود دارد، بدین عبارت: «آمین یارب العالمین فی تاریخ الخامس عشرة من ربیع‌الاول سنة ثلاث و ستین و خمسمائة» و نوشته‌اند سنگ آن بتی بوده است كه از سومنات آورده بودند (جابری، ٢٥٢-٢٥٣). این كتیبه تنها نشانۀ بازمانده از بنای متعلق به سدۀ ٦ ق است.
شاردن كه طی سفرهای خود در ایران (١٠٧٦-١٠٨٨ ق / ١٦٦٥-١٦٧٧ م) بنا را دیده بود، آن را ساختمانی مربع شكل با پوشش گنبدی وصف كرده و نوشته است كه عابران مقبرۀ شاه احمد را از دریچه‌ای مشرف به كوچه كه میله‌های ستبر دارد، زیارت می‌كنند، و به نقل از مردم اصفهان بنای مقبره را متعلق به ٣٠٠ سال پیش دانسته است (VIII / ٣٣). آنچه او وصف می‌كند، احتمالاً همان بنای سدۀ ٦ ق است، زیرا گزارش یا نشانه‌ای از تجدید بنا تا سدۀ ١٢ ق در دست نیست.

وضع كنونی بنا

مجموعه‌ای كه به شمارۀ ٢٣٤ در زمرۀ بناهای تاریخی ایران به ثبت رسیده است و امروز به نام امام‌زاده احمد شناخته می‌شود، شامل سردر، صحن، بقعه، سقاخانه و آرامگاه جمعی از علما، عرفا و شعراست (مشكوتی، ٣٢؛ نك‌ : هنرفر، ٦٦٨- ٦٧٩). سردر مجموعه با مقرنس آجر و كاشی و كتیبه‌هایی به خط بنایی در طاق ایوان، و نقوش معقلی و كتیبه‌هایی به خط بنایی با كاشی، در بدنه آراسته است. بر كمر ایوان كتیبه‌ای كاشی به قلم ثلث به رنگ سفید و طلایی روی زمینۀ لاجوردی به خط علی نقی امامی و تاریخ ١١١٥ ق، وجود دارد كه حاكی از توسعه بنای امام‌زاده (از عرصه و اعیان) در زمان سلطان حسین صفوی به دست محمد شریف منجم است (همو، ٦٧٠). بر لچكیهای پیشانی بعضی از طاق‌نماها در اطراف صحن نیز كاشیهایی با نقش گره‌سازی و كتیبه‌هایی به خط بنایی برجاست.
بقعه كه در گوشۀ جنوب غربی صحن واقع شده، بنایی ٤ گوش با پوشش گنبدی است كه در رأس آن گنبدی كوچك با ساقه‌ای بلند و دارای ٨ پنجره ساخته شده و با دو ایوان در شمال و شرق به صحن نسبتاً وسیع امام‌زاده راه یافته است. كتیبۀ ایوان شمالی (ورودی اصلی بقعه) به قلم ثلث به رنگ طلایی بر زمینۀ لاجوردی و به خط احمد حسینی گچ‌بری شده و حاكی از پایان ساختمان در ١١١٥ ق، به دست محمد شرف الشریف المنجم است (همو، ٦٧١). گنبد از درون با قطاربندی و مقرنس‌كاری تزیین گردیده و بر بدنۀ داخلی بنا كتیبه‌ای شامل سورۀ دهر و آیات ١٨٠-١٨٢ سورۀ صافات به قلم ثلث و به رنگ طلایی بر زمینۀ لاجوردی با رقم «ابن محمد حسن علی نقی الامامی» و تاریخ ٢٢ شعبان ١١١٥ گچ‌بری شده است (همانجا؛ گدار، II / ٢٨).

از ارۀ بقعه با قطعات كوچك كاشی به رنگهای زرد، سفید، فیرزوه‌ای و لاجوردی با اشكال هندسی تزیین شده و فاصلۀ بین كتیبه و از اره و كتیبه و گنبد را با گچ‌بری پوشانده‌اند (تحقیقات محلی). مزار نیز كتیبه‌ای گچ‌بری شده به تاریخ ١١١٥ ق دارد (گدار، همانجا).

تعمیرات و اضافات

در ١٢٩٠ ق به هنگام حكومت ظل السلطان بر اصفهان، تعمیراتی در بنا انجام شده است. ضریح منبت گره‌سازی با محجرهای فلزی و كتیبۀ نستعلیق شامل اشعاری حاكی از تعمیر بقعه به خط محمد حسین‌لله زند بكلمه و ماده تاریخ «ظل سلطان نهاد كعبه بنا»، از این دوره است (همانجا؛ هنرفر، ٦٧٢؛ تحقیقات محلی). سقاخانۀ امام‌زاده دارای كتیبه‌ای شامل قصیدۀ مشهور محتشم، نام خوشنویس (میرزا علی نقی)، تاریخ ساخت (١٣٢١ ق) و نام كاشی‌ساز (آقاجان كاشی‌پز) بوده است (هنرفر، ٦٧٣-٦٧٤) كه به جای آن سقاخانه‌ای نو برپا كرده‌اند و كاشیهای قدیمی آن در انبار امام‌زاده نگاهداری می‌شود (تحقیقات محلی). در سالهای ١٣٢٢ و ١٣٤٦ ش تعمیراتی دیگر، همچون مرمت ایوان و كاشی‌كاری گنبد كوچك بقعه، انجام گردیده است (هنرفر، ٦٧٣؛ ساختمان، ١ / ٨٢). در فاصلۀ سالهای ١٣٥٨- ١٣٦٨ ش؛ و در ١٣٦٩ ش؛ نیز پس از خساراتی كه بر اثر بمباران به این مجموعه وارد شد، سازمان میراث فرهنگی تعمیراتی در آن انجام داد ( گزارش عملیات، ٣١؛ ده سال تعمیرات، ٧- ٨). كار تعمیرات امام‌زاده هم‌اكنون نیز ادامه دارد (تحقیقات محلی).

مآخذ

جابری انصاری،حسن، تاریخ اصفهان‌وری، اصفهان، ١٣٢١ ش؛
جناب، علی، الاصفهان، اصفهان، ١٣٠٣ ش؛
ده سال تعمیرات بناهای تاریخی استان اصفهان ٥٨- ٦٨، سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان، ١٣٦٨ ش؛
ساختمان و یا تعمیر مساجد و مدارس طلاب علوم دینیه وبقاع متبركۀ اصفهان، نشریۀ اوقاف اصفهان، ١٣٤٦ ش؛
قمی، عباس، منتهی الآمال، به كوشش ابراهیم میانجی، تهران، ١٣٨٠ ق، گزارش عملیات مرمتی و بازسازی در بناهای آسیب‌دیده در اثر بمباران شهرستان اصفهان، سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان، ١٣٦٩ ش؛
مشكوتی، نصرت‌الله، فهرست بناهای تاریخی واماكن باستانی ایران، تهران، ١٣٤٩ ش؛
هنرفر، لطف‌الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، ١٣٤٤ ش؛
تحقیقات محلی مؤلف؛
نیز:

Chardin, Jean, Voyages en Perse et autres lieux de l’Orient, Amsterdam, ١٧١١;
Godard, André, «Imāmzādè Ahmed», Athār-é Īrān, Paris, ١٩٣٧.

یدالله غلامی