تِهْران، جامِع، احتمالاً نخستین مسجد جامع تهران واقع در مرکز بازار شهر.
تهران درگذشته قریه‌ای بزرگ و پر رونق در شمال ری باستان بود که در تقاطع شاه‌راههای اصلی شرقی ـ غربی (قزوین به ‎خراسان و طبرستان)، و راه شمالی ـ جنوبی ری به طجرشت (تجریش) قرارداشت. این وضع‎جغرافیایی به‎آن ‎مرکزیت بخشیده، و از اهمیت ویژه‌ای برخوردار کرده بود؛ از این‎رو امکان ساختمان مسجد جامع و به‎تبع آن شکل‌گیری بازار را در پیرامون آن فراهم می‌ساخت (یاقوت، ٤/ ٥٨؛ قزوینی، ٤٣٠؛ حمدالله، ٥٣، ٥٤؛ خواندمیر، ٣/ ١٤٣؛ «بهسازی...»، ١٣، ١٨).
از تاریخ بنای این جامع، آگاهی دقیقی نداریم، ولی تردیدی نیست که دست‌کم در سدۀ ٩ق/ ١٥م دایر بوده است (مصطفوی، ٤١٢-٤١٣). بر اساس نوشتۀ اعتمادالسلطنه جامع عتیق تهران، یک‎مرتبه بنا نشده، بلکه‎ به‎تدریج ساخته و تکمیل شده است (٤/ ٢٠٠٤).
جامع عتیق تهران طی یک سدۀ گذشته جدا از جایگاه مذهبی، پایگاه اصلی وقایع سیاسی و انقلابی ایران بوده است. از جملۀ پر اهمیت‌ترین آنها، اجتماع علما و پیوستن مردم به آنان در اعتراض به سوء رفتار وزیر مختار روسیه، ژنرال گریبایدوف بود که به قتل وی و چند تن از اتباعش در ١٢٤٤ق انجامید (همو، ١/ ٨٩٠، ٨٩١). طی مبارزات انقلاب مشروطیت نیز در پی درگیریهای مردمی در جمادی‌الاول ١٣٢٤ علما و مردم ضمن تحصن در این مسجد، خواستار تأسیس «عدالت‌خانه» شدند (ناظم‌الاسلام، ١/ ٤٠٦)؛ همچنین نخستین قیام‎ سیاسی تهران که منجر به نهضت ١٥ خرداد ١٣٤٢ و وقایع پس از آن شد، از جامع عتیق تهران آغاز گردید. اکنون نیز این مسجد بزرگ‌ترین پایگاه مراسم اعتکاف مردم است (همتی، ١١٢، ١١٣).
پژوهشهای باستان‌شناختی که تا کنون در محل مسجد صورت گرفته، و داده‌های آن حاکی از وجود لایه‌های زیستی سده‌های ٤-٧ق/ ١٠-١٣م در زیرِ بنای کنونی، و استفاده از مصالح آنها از جمله آجرهای سدۀ ٤ق در بخشهایی از ساختمان است. اگر چه باستان‌شناسان در پژوهشهای محدود خود، به بقایای معماری‌ای که نشان‌دهندۀ بنای مسجد باشد، دست نیافته‌اند، اما با توجه به سنت مسلمانان در ایران که در بازسازی و نوسازی مساجد، محل آن را تغییر نمی‌دادند و از مصالح و تزیینات آن استفاده ‎می‎کردند، می‌توان ‎گفت‎ که‎ بنـای‎ کنونی ‎جامع ‎تهران ــ هر چند کـه منظر امروزش کهن‌تر از سدۀ ١٣ق را نشان نمی‌دهـد ــ احتمالاً در محل مسجد اولیۀ کهنی بر پا شده، و طی سده‌ها تغییراتی اساسی یافته است و از این‌رو دارای نقشۀ مشخص مساجد نیست (تحقیقات میدانی).
ساختمـان کنونـی با وسعتـی حـدود ٠٠٠‘٥ مـ‍ ٢، دارای یک صحن و ٦ شبستان در ٣جبهۀ جنوبی، شرقی‎ و شمالی، و تأسیساتی چون کتابخانه، وضوخانه، و دکانهای وقفی است (نک‍ : نقشۀ ص ٥٩٨‎).

صحن

صحن مسجد فضای بازشهری است در بافت پرپیچ و خم بازار و رابط میان شبستانها، با مساحتـی حـدود ٩٠٠ مـ ٢‍ وکشیدگی غربی‌ ـ شرقی که به عنوان مفصل ارتباطی میان راستۀ صندوق‌سازان بازار و مسجد جامع نیز عمل می‌کند. حوض، پادیاو، درخت توت کهن‌سال و یک سقاخانۀ سنگی از عناصر طبیعی و دست‌ساز در صحن هستند. صحن مسجد پیش‌تر سنگ‌فرش بود و در سالهای اخیر بتنی شده است (همتی، ١١٠). آب شاه که از کاخ گلستان می‌آمد، حوض را پر می‌کرد (همانجا).

ورودیها

ورودی اصلی در غرب صحن، به بازار تهران باز می‌شود که «بازار مسجد جامع» نیز نامیده می‌شود. ورودیهای فرعی در جبهه‌های شمالی، شمال شرقی و جنوب شرقی است. این ورودیها فاقد شاخص بناهای شهری هستند. حتى ورودی اصلی نیز به سبب ارتفاع بلند بازار کناری فقط در هنگام عبور از مقابل آن، قابل تشخیص است (تحقیقات میدانی).

شبستانها

١. شبستان شاه‌آبادی (بهاره)

که با توجه به قراین و شواهد موجود، کهن‌ترین بخش مسجد (احتمالاً متعلق به سده‌های نخستین اسلامی) به شمار می‌آید (همتی، ١٠٣، ١٠٤) و با وسعتی حـدود ٦٠٠ مـ‍ ٢، دارای یک نمـازخانۀ مردانه در طبقۀ همکف و نمازخانۀ زنانه در دو طرف طبقۀ فوقانی است. ایوانی به ارتفاع ٢٠/ ٨ متر در شمال شبستان، تنها راه ارتباطی آن با صحن است که ورودیهـای‎ زنانـه ــ پلکانهای دوگـانۀ ارتباطـی داخل شبستـان ــ در دو سوی آن، به‎صورت راهروهای باریک تعبیه شده است. محراب کاشی‌کاری شده، دقیقاً در محور ورودی ایوان‎است و دو ردیف بادگیر ٣ تایی در جبهه‌های شرقی و غربی شبستان، روی بام قرار دارد که در اصیل بودن و هم‌زمان بودن آنها با شبستان، جای تأمل است. شبستان نسبت به محور ورودی متقارن است و عناصر باربر، در یک امتداد قرار دارند. دهانۀ مرکزی (با پوشش طاق و تویزه) کمی بزرگ‌تر از دهانه‌های کناری (با پوشش قمی پوش) است (تحقیقات میدانی).
در طبقۀ بالا نیز، دهانه‌ها چشمه‌پوش است. پوشش نهایی بام که اندود کاهگِل داشته، در زمانهای بعد شیروانی شده است (همتی، ١٠٩).
ایوان با پوشش نیم‌گنبد و تزییناتی مختصر، کتیبه‌ای از کاشی حاوی آیات ٢٥٥ تا ٢٥٧ سورۀ بقره و تاریخ «سنۀ ١٢٥٢ق» را دارد.

٢. شبستان عتیق یا بزرگ(تابستانی)

‎با وسعتی‎حدود ١٠٠‘١م‍ـ ٢، از لحاظ تاریخ ساخت به دو دوره تقسیم می‌شود: الف ـ دورۀ تیموری ـ صفوی، شامل نمازخانه از ایوان تا دهانۀ ماقبل آخر با پوشش طاق و تویزه (کژاوه)؛ ب ـ دورۀ قاجاریه، شامل دهانۀ آخر با پوشش رسمی و تویزه در دهانۀ وسطی آن و طاق عرق ـ چین و تویزه در دو دهانۀ کناری. در شمال شبستان، ایوان ورودی با ارتفاع ١٠/ ١١ متر، با پوشش نیم شمسۀ ١٢ تایی و یک مئذنۀ چوبی با گنبدی فلزی بر بالای آن قرار دارد. محراب کاشی‌کاری شده نیز در محور ورودی قرار گرفته، و برای تهویۀ بهتر، یک پنجره در بدنۀ آن تعبیه شده است. محور تقارن این فضا از محور ایوان و ورودی آن‎می‌گذرد و بر کتیبۀ کاشی‌کاری ایوان سورۀ مبارکۀ جمعه نقش‎ بسته است. بام‎ شبستان نیز آجرفرش است (تحقیقات میدانی).

٣. شبستان گرم‌خانه (زمستانی)

به دورۀ قاجاریه باز می‌گردد، قرار دارد. محراب‎کاشی‎کاری آن در محور ورودی قرار ندارد. حفره‌ای در کف شبستان برای نگهداری قرآنهای فرسوده ایجاد شده است. در ورودی شبستان تغییراتی داده شده، و از شکل اصلی خارج شده است (نک‍ : همتی، ٨٥، ٨٨). اگر چه فضا متقارن است، اما محور آن از ورودی نمی‌گذرد که احتمالاً به سبب تغییراتی است که در آنجا داده شده است. پوشش نهایی بام، قیرگونی است (تحقیقات میدانی).

٤. شبستان چهل‌ستون (حاجی سعید)

که در ضلع شرقی صحن قرار دارد و طبق کتیبۀ کاشی‌کاری ایوان در ١٢٤٠ق برپاشده است. ایـن شبستـان با وسعتـی حدود ٣٠٠‘١ مـ‍ ٢ بر ٣٦ ستون ٨ ضلعی استوار است که به شیوۀ طاق چشمه‎پوش (عرق ‎چین کم‌خیز) و کاربندی با رسمی سادۀ ٨، پوشش داده شده، و دارای ٣ محراب در جبهۀ جنوبی است که ترتیب قرار گرفتن آنها از شرق به غرب سادۀ آجری، کاشی‌کاری همراه با مقرنسهای گچی، و سراسر کاشی‎کاری است. وضو‎خانه نیز در ترازی پایین‌تر از کف شمالی واقع است؛ در دو سوی بالای ایوان غربی (بـه ارتفاع ١٠متر) ــ ورودی اصلی ــ حجره‌های طلاب قرار دارد که امروزه به انبار کالا تبدیل شده است. پوشش نهایی بام، مسطح و سیمانی است و نورگیرهای فلزی کنونی، جایگزین نورگیرهای‎ مرمری درهم شکستۀ پیشین شده‌اند (تحقیقات میدانی).
کتـابخـانـه‌ای در ٣ طبقـه ــ هـر طبـقه حـدود ٢٦٠ مـ ٢‍ ــ بـر بالای ورودی جنوب شرقی احداث شده است که از ملحقات شبستان چهل‌ستون به شمار می‌آید. در کتیبۀ سردر آن تاریخ احداث بنا اسفند ١٣٤٨ ذکر شده است (نک‍ : همتی، ٤٢-٤٣). سازۀ این قسمت نیز فلزی است، پوشش سقفها مسطح، و پوشش نهایی بام آن شیروانی است (تحقیقات میدانی).

٥. شبستان زیرزمین

واقع در ضلع‎شمالی و در تراز زیر صحن با ٦٤٠ مـ ٢‍ وسعت‎که ‎تاریخ ساخت‎آن به‎درستی مشخص نیست، اما شانه‌هایی حاکی است که در سدۀ ١٣ق موجود بوده، و از ساخته‌های دوستعلی خان معیرالممالک است (اعتمادالسلطنه، ٤/ ٢٠٠٥) که در ١٣٥٣ش در بخشی از آن تغییراتی داده شده است (همتی، ١٧). پوشش سقف بخش اصلی طاق عرق‎چین با رسمی‌بندی و قسمت تغییرشکل‎یافته، تخت است. پوشش سقف محراب نیز شفاف در نظر گرفته شده است (همانجا). ورودیهای آن در دو طرف ضلع جنوبی (از کنار صحن) قرار دارند (تحقیقات میدانی).

٦. شبستان استرابادی

به مسـاحت ٥٨٠ م‍ـ ٢‍ بر روی شبستـان زیرزمین واقع است. تغییرات اشاره شده در شبستان زیرزمین، بر اثر احداث این شبستان است که قدمتی در حدود ٧٠ سال دارد (دورۀ پهلوی اول) (همتی، ١٨) که جایگزین یک مهتابی پیشین شده است (شهری، ١/ ٦؛ اعتمادالسلطنه، همانجا؛ مصطفوی، ٤١٣). این شبستان در دو طبقه ساخته شده که طبقۀ اول نمازخانۀ مردانه، و طبقۀ بالا نمازخانۀ زنانه (به صورت بالکن) است و امروزه فقط در ایام اعتکاف از آن استفاده می‌شود. این طبقه دارای سازۀ فلزی است و از لحاظ هندسی تا حدودی تابع هندسۀ شبستان زیرزمین است. پوشش سقف تخت، و پوشش نهایی بام نیز موزائیک است (همتی، همانجا؛ تحقیقات میدانی).
مسجد دارای موقوفاتی به صورت دکانهای متصل به آن است که در جبهه‌های شمالی، غربی و جنوب شرقی واقع‌اند (تحقیقات میدانی).

مصالح به‎کار رفته در بنا شامل ‎ملات ساروج در پی و آجر در اسکلت است. در قسمتهایی جدیدتر (مربوط به دورۀ پهلوی) فلز نیز به‎کار رفته است و برای‎تزیینات در محراب وکتیبه‌ها و ... علاوه بر آجر، کاشیهای هفت رنگ و معرق و گچ‌بری نیز دیده می‌شود (تحقیقات میدانی).
از لحاظ ساختاری در شبستان زیرزمین تغییراتی صورت گرفته، و اثر مرمتهای پی در پی بدنه و تغییرات جداره‌ها، در شبستانها‎ مشهود است (همتی، ١٠٧ - ١١٥).این مسجد در ١٩/ ٩/ ١٣٧٥ به شمارۀ ١٧٩٣ به ثبت آثار ملی رسیده است.

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمد حسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛
«بهسازی محلات فرسودۀ شهر تهران (بازار ـ عودلاجان)»، اثر، تهران، ١٣٥٩ش، شم‍ ٢، ٣، ٤؛
حمدالله مستوفی، نزهة‌القلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/ ١٩١٣م؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٣ش؛
شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، ١٣٧٨ش؛
قزوینی، زکریا، آثار البلاد، بیروت، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م؛
مصطفوی، محمدتقی، آثار تاریخی طهران، به کوشش هاشم محـدث، تهران، ١٣٦١ش؛
ناظم‎الاسـلام کرمانـی، محمـد، تاریخ بیـداری ایرانیـان، تهران، ابن‌سینا؛
همتی، فرینوش، طرح مرمت و احیاء مسجد جامع تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، ١٣٨٠ش؛
یاقوت، معجم البلدان، بیروت، دارالکتب العلمیه؛
تحقیقات میدانی مؤلف.

فرینوش همتی