خَلیلُ‌اللّٰهْ شاه، از خوش‌نویسان مشهور قلم نستعلیق در ایران و شبه قارۀ هند (زنده در ١٠٢٩ ق / ١٦٢٠ م).
او از سادات رزۀ باخرزِ خراسان و برادرزادۀ میرمحمدحسین باخرزیِ خوش‌نویس بود (اسکندربیک، ٢ / ١٤٣٠). وی به هنگام سفر شاه طهماسب (سل‌ ٩٣٠-٩٨٤ ق) به خراسان، برای فرونشاندن شورش طوایف سرکش، به‌سبب حسنِ خطش توجه شاه را به خود جلب کرد، و همراه وی به قزوین آمد و پس از چندی به کاشان رفت و از آنجا راهی هند و دکن شد (قاضی احمد، ١٠٢-١٠٣). خلیل‌الله در دکن اعتباری به دست آورد و در شهر بیجاپور به دربار عادلشاهِ دوم (سل‌ ٩٨٧-١٠٣٥ ق) راه یافت و به جمع خوش‌نویسان دربار پیوست و از سوی شاه نیکیها دید و شعرا، به‌ویژه ظهوری ترشیزی (د ١٠٢٥ ق) ــ شاعر دربار ــ به مدح او پرداختند (همو، ١٠٣؛ ظهوری، ٧٥-٧٦؛ هفت‌قلمی، ٧٩، ٨١). او بعدها به عنوان فرستادۀ عادلشاه دوم به همراه دیگر ایلچیان شاهان دکن به دربار شاه عباسِ اول صفوی (سل‌ ٩٩٦- ١٠٣٨ ق) آمد، تا با میانجیگری شاه عباس، جهانگیر شاه (سل‌ ١٠١٤-١٠٣٧ ق / ١٦٠٥- ١٦٢٨ م) را از تعرض به حکومتهای محلی دکن باز دارد (اسکندربیک، همانجا).
خلیل‌الله در ١٠٢٢ یا ١٠٢٣ ق هنگامی که قصد بازگشت به هند را داشت، به سبب سپری شدن فصل سفر دریایی، از شیراز به دربار شاه عباس (اصفهان) بازگشت (همو، ٢ / ١٤٣١) و برپایۀ نوشتۀ میرزاحبیب اصفهانی به خوش‌نویسی برای کتابخانۀ سلطنتی پرداخت (ص ١٩٥).
اسکندربیک بازگشت او را به دکن در ١٠٢٩ ق به همراه دیگر ایلچیانی که در ١٠٢٧ ق به دربار شاه عباس آمده بودند، یاد کرده است (٣ / ١٥٥٥، ١٥٧١)؛ اما به گزارش هفت‌قلمی او در ١٠٢٧ ق، نسخه‌ای از کتاب نورس، تألیف ابراهیم عادلشاه در موسیقی هندی به زبان فارسی را به قلم نستعلیق خوش نوشت که توجه عادلشاه را به خود جلب کرد و با برپایی مراسمی در بزرگداشت او، وی را به «پادشاه قلم» ملقب ساخت؛ بنابراین احتمال دارد که خلیل‌الله در دو سفر جداگانه به ایران آمده باشد که در فاصلۀ آن دو، کتاب نورس را کتابت کرده است (ص ٧٩-٨٠؛ نیز نک‌ : ادامۀ مقاله). سال مرگ او را میرزای سنگلاخ (ذیل احوال امیرخلیل) و حبیب اصفهانی (ص ١٩٦)، ١٠٣٥ ق / ١٦٢٦ م نوشته‌اند.
این داستان که خلیل‌الله مدعی بود از میرعماد خوش‌تر می‌نویسد، و شاه عباس دستور داد که قطعات آن دو را با هم مقایسه کنند، و خوش‌نویسان، خط وی را بر میر ترجیح دادند، اولین‌بار در کتاب میرزای سنگلاخ آمده است (همانجا) و در تذکره‌های خط، پیشینه ندارد؛ همچنین او در متون نخستین کسی است که به خلیل‌الله نسبت هروی می‌دهد (همانجا).
خلیل‌الله در نستعلیق، پیرو مکتب میرعلی هروی (ه‌ م) بود که شیوۀ رایج و غالب دورۀ او به شمار می‌آمد (بیانی، احوال ... ، ١ / ١٧٩). تذکره‌نویسان از احمد مشهدی و محمود شهابی، که هر دو از شاگردان میرعلی بودند، به عنوان استادان خلیل‌الله نام برده‌اند (قاضی احمد، ١٠٢؛ حبیب، ١٩٥).
صاحب مرآةالعالم به نقل از خلیل‌الله (بختاورخان، ٤٨٣)، می‌نویسد: دیگران به قلم می‌نویسند و من به قلم‌تراش! (یعنی اصلاح و پیرایش خط)؛ درحالی‌که با توجه به فاصلۀ زمانی بسیار میان تألیف مرآةالعالم (١٠٧٨ ق) و حیات خلیل‌الله، بعید به نظر می‌رسد که مؤلف او را از نزدیک دیده باشد (بیانی، همان، ١ / ١٧٨)، و چنین نسبتی از زبان او درست به نظر نمی‌رسد.

آثـار

مهم‌ترین اثر او همان کتاب نورس به قلم نستعلیق خوش است که ١١ ورق آن در حیدرآباد دکن پیدا شده است و رقم خلیل‌الله بت‌شکن دارد (حبیبی، ٧٥٢؛ اسکلتن، ٣٧)؛ با این حال، قطعه‌هایی بدون تاریخ و با رقم‌های «خلیل‌الله»، «خلیل‌الله الحسینی» و «میرخلیل قلندر» در موزه‌ها و کتابخانه‌ها و مجموعه‌های خصوصی بر جای مانده است:
قطعه‌ای به قلم سه‌دانگ و کتابت خفی خوش، در کتابخانۀ ملی ایران (نک‌ : بیانی، فهرست ... ، شم‌ ٣٠). این قطعه حاوی غزلی است با تخلص «خلیل» و ذکر «لکاتبه» که نشان از شاعری کاتب دارد (نک‌ : همو، احوال، ١ / ١٧٩؛ خیام‌پور، ١ / ٣١٧).
صفحۀ اول گلستان سعدی به قلم کتابت جلی، در مرقعی در کتابخانۀ خزینۀ اوقاف استانبول (نک‌ : بیانی، همانجا).
٣ قطعه چلیپا با رقم «خلیل‌الله الحسینی» در موزۀ رضا عباسی، شم‌ ٤٨١‘٢ (موزه ... ، بش‌ )، مجموعۀ بیانی (نک‌ : بیانی، مجموعه، ١٥٨) و ضمیمۀ نسخۀ چاپی گلستان هنر (شم‌ ١٠٢).
دو قطعه چلیپا با رقم «میرخلیل قلندر» یکی در مجموعۀ محمدعلی مسعودی (برگزیده‌ای ... ، بش‌ ) و دیگری در مجموعۀ کریم‌زاده (نک‌ : ص ٢٤٠).
سورۀ حمد با رقم «خلیل پادشاه قلم ... » در کتابخانۀ آستان قدس، شم‌ ٤٨١‘٢ (مرقعات ... ، شم‌ ١١٢‘ ٢٣).

مرقعی به شمارۀ ف ٧٤٩ در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، نگاهداری می‌شود که به نام فتحعلی شیرازی (حجاب) ثبت شده است. در بررسیهای اخیر، کتابت مرقع را به میرخلیل قلندر نسبت داده‌اند (فلسفی، ١١٩-١٢٦).

مآخذ

اسکندربیک منشی، عالم‌آرای عباسی، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ١٣٧٧ ش؛
بختاورخان، محمد، مرآة العالم، به کوشش ساجده س. علوی، لاهور، ١٩٧٩ م؛
برگزیده‌ای از مجموعۀ خصوصی محمدعلی مسعودی، تهران، بی‌تا؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران، ١٣٤٥ ش؛
همو، فهرست نمایشگاه خطوط خوش نستعلیق کتابخانۀ ملی، تهران، ١٣٢٨ ش؛
همو، مجموعه، به کوشش حسین محبوبی اردکانی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
حبیب اصفهانی، خط و خطاطان، استانبول، ١٣٠٥ ق؛
حبیبی، عبدالحی، هنر عهد تیموریان و متفرعات آن، تهران، ١٣٥٥ ش؛
خیام‌پور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، تهران، ١٣٦٨ ش؛
ظهوری ترشیزی، محمد، سه نثر، دهلی، نولکشور؛
فلسفی، امیراحمد، «مرقع آقا فتحعلی یا میرخلیل قلندر؟»، نامۀ بهارستان، تهران، ١٣٨٦-١٣٨٧ ش، شم‌ ١٣-١٤؛
قاضی احمد قمی، گلستان هنر، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ١٣٥٢ ش؛
کریم‌زادۀ تبریزی، محمدعلی، احوال و آثار میرعماد الحسنی السیفی القزوینی، لندن، ١٣٨٠ ش؛
مرقعات کتابخانۀ مرکزی آستان قدس، لوح فشرده؛
موزۀ رضا عباسی (مل‌ )؛
میرزای سنگلاخ، تذکرة الخطاطین، تبریز، ١٢٩٥ ق؛
هفت‌قلمی، غلام محمد، تذکرۀ خوش‌نویسان، کلکته، ١٣٢٨ ق / ١٩١٠ م؛
نیز:

Reza Abbasi Museume, www.rezaabbasimuseum.org;
Skelton, R. et al., «Mughal, Deccani and Company Schools», The Indian Heritage, London, ١٩٨٢.
حمیدرضا افسری