حُسِیْنِ سَهْوی (تبریزی)، خوش‌نویس قلم نستعلیق و شاعر سدۀ ١٠-١١ ق/ ١٦-١٧ م. نام او را بیشتر منابع تاریخی میرحسین و شمار اندکی میرحسن نوشته‌اند (تقی‌الدین، ١١٩٤؛ قاضی احمد، ١٢٢؛ نیز نک‌ : مدرس، ٣٢٢؛ علی‌حسن‌خان، ٢١٣؛ شاغل، ١٧٣). سهوی تخلص او بود.

بیشترین بخش آگاهی ما از زندگی حسین سهوی بر پایۀ تذکرۀ تقی‌الدین کاشی ــ همعصر و مصاحب وی ــ است. براساس نوشتۀ او، حسین سهوی در تبریز زاده شد و خوش‌نویسی را در تبریز از محمدحسین تبریزی، از خوش‌نویسان بنام، آموخت. در ٢٠ سالگی برای ادای فریضۀ حج به مکه مشرف شد و اندکی پس از بازگشت به تبریز، با تصرف تبریز توسط سپاه عثمانی (در ٩٩٣ ق/ ١٥٨٥ م) روبه‌رو شد (ص ١١٩٥). بنابراین، سال تولد او را می‌توان حدود سال ٩٧٠ ق/ ١٥٦٣ م تخمین زد. حسین سهوی با آنکه در تبریز مورد احترام و عزت عثمانیان قرار گرفته بود، این شهر را ترک کرد و به اردوی علی‌قلی خان فتح‌اوغلی استاجلو ــ که پیش از حملۀ عثمانیان حاکم تبریز بود ــ پیوست (همو، ١١٩٥-١١٩٦؛ نیـز نک‌ : اسکندربیک، ١/ ٣٦٧- ٣٦٨، ٣٧٧ بب‌ ؛ بلان، ٥٤).

تقی‌الدین کاشی می‌افزاید که در زمان اعتبار مرشد قلی‌خان استاجلو ــ کـه سمت وکیل‌السلطنه داشت ــ سیورغال (تیول و مواجب) متعلق به محتشم کاشانی پس از مرگ او (٩٩٦ ق/ ١٥٨٨ م) به حسین سهوی واگذار شد (ص ١٩٦؛ نیز نک‌ : اسکندر بیک، ١/ ٤٤٠-٤٤١). به این ترتیب، او از ٩٩٦ ق به بعد در کاشان ساکن بوده است.

قاضی احمد می‌نویسد: سهوی ١٢ سال در کاشان به سر برد و سپس به همراه فرزندانش به هند مهاجرت کرد (همانجا). اوحدی بلیانی که با فرزندان او در هند ملاقات کرده، در شرح حال او می‌نویسد که بیشتر عمر خود را در کاشان گذراند و در زمان شاه عباس اول درگذشت (٣/ ١٧٧٣-١٧٧٤). همو دربارۀ زندگی گرامی و رفعتی، دو فرزند حسین سهوی، می‌افزاید که آنان با مادر خود در ١٠٢٠ ق/ ١٦١١ م به همراه یادگار سلطان علی، سفیر شاه عباس، به دربار جهانگیر، به هند رفتند و همگی با هم در ١٠٢٢ ق به ایران بازگشتند (٣/ ١٥٠٣، ٥/ ٣٢١٠). اوحدی از مهاجرت سهوی به هند یادی نمی‌کند؛ بنابراین، در درستی گزارش قاضی احمد جای تردید است.

تاریخ وفات حسین سهوی را ١٠٠٣ ق/ ١٥٩٥ م (علی‌حسن خان، ٢١٣)، ١٠٢٨ ق/ ١٦١٩ م (سپهر، ٩٢)، ١٠٤٩ ق/ ١٦٣٩ م (بیانی، ١/ ١٥٤) و ١١٠٠ ق/ ١٦٨٩ م (ایرانی، ١٠٩) نوشته‌اند. اوحدی که در ١٠٢٠ ق/ ١٦١١ م با فرزندان سهوی در آگره دیدار داشته، در حالی که از مادر آنها نام برده، ذکری از او نمی‌کند (همانجا). بنابراین، احتمالاً او پیش از ١٠٢٠ ق درگذشته بود.

حسین سهوی با آنکه شاگرد محمدحسین تبریزی، استاد میرعماد بود، آثارش نشان از پیروی او از شیوۀ میرعلی هروی دارد (تقی‌الدین، ١١٩٤). او نستعلیق خفی و جلی را خوب می‌نوشت (قاضی احمد، ١٢٢).

آثـار

١. نسخه‌ای از دیوان هلالی، کتابخانۀ سرکاری رامپور، با رقم «میرحسین حسینی»، ٩٩٢ ق/ ١٥٨٤ م (بیانی، همانجا). ٢. قطعه‌ای از یک مرقع، کتابخانۀ خزینۀ اوقاف استانبول، با رقم «میرحسین سهوی التبریزی» (همانجا).

همچنین ٥ قطعه از یک مرقع با رقم محمدحسین تبریزی، با تاریخ ١٠٤٩ ق/ ١٦٣٩ م به او نسبت داده شده (همانجا) که با توجه به نام کاتب و تاریخ کتابت در درستی این نسبت جای تردید است.

شهرت میرحسین در شعر به پایۀ شهرتش در خوش‌نویسی نمی‌رسد. ابیاتی از او در تذکره‌های شعرا به شکلی پراکنده برجا مانده است. تقی‌الدین کاشی اشعار او را ستوده، و نوشته است: سهوی مشاجره‌ای با بعضی از شاعران تبریزی هم‌دوره‌اش داشت، از جمله با طوفی که برخی از اشعار او را به خود و یا دیگران نسبت می‌داد (ص ١١٩٦). معاصرانش او را به پرهیزگاری و نیک‌نفسی ستوده‌اند و اشعارش را مظهر سرشت پاکش به شمار آورده‌اند (تقی‌الدین، ١١٩٥).

مآخذ

اسکندربیک منشی، عالم‌آرای عباسی، به کوشش فرید مرادی، تهران، ١٣٩٠ ش؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٨ ش؛
ایرانی، عبدالمحمد، پیدایش خط و خطاطان، تهران، ١٣٤٦ ق؛
بلان، لویس لوئی، زندگی شاه عباس، ترجمۀ ولی‌الله شادان، تهران، ١٣٧٥ ش؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران، ١٣٤٥ ش؛
تقی‌الدین کاشی، خلاصة الاشعار، نسخۀ خطی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، شم‌ ٣٣٤؛
سپهر، هدایت‌الله، تذکرۀ خوش‌نویسان، تهران، انتشارات یساولی؛
شاغل عثمانی، احمد، صحیفۀ خوش‌نویسان، علیگره، ١٩٦٣م؛
علی حسن خان، صبح گلشن، کلکته، ١٢٩٥ ق؛
قاضی احمد قمی، گلستان هنر، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ١٣٥٢ش؛
مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب، تهران، ١٣٦٩ش.

علی‌رضا فائض‌پور