اَشْرَفُ الْكُتّاب، زین‌العابدین اصفهانی (د ٩ شعبان ١٢٩٦ ق / ٢٩ ژوئیۀ ١٨٧٩ م)، فرزند محمدتقی، خوشنویس برجستۀ قلم نسخ. وی در دورۀ محمدشاه و ناصرالدین شاه قاجار خوشنویس دربار بود و «سلطانی» رقم می‌كرد. در زمان ناصرالدین شاه ملقب به اشرف الكتاب شد. نسخ را از آقا محمود اصفهانی آموخت و روش احمد نیریزی (ه‍ م) را سرمشق خود قرار داد (نك‍ : جابری، ٢٨٤؛ اعتمادالسلطنه، المآثر ... ، ٢١٢، مرآة ... ، ١ / ١٢٢، ٤ / ٢٣٩٢؛ تحویلدار، ٨٤؛ بیانی، ٤ / ٦١، ٦٥؛ فضائلی، ٣٦٤، ٣٦٥). اشرف الكتاب بیش از صد سال زندگی كرد و در شهر اصفهان وفات یافت. از شاگردان معروف او سیدمحمد موسوی بقا و آقامحمدعلی اصفهانی بودند.آثار او متعدد، و برخی كم نظیر است به خصوص كه از جوانی تا آخر عمر خطاطی كرده،و به قولی در سالمندی حتى خوش‌تر از زمـان شبـاب نگاشته است (نك‍ : اعتمادالسلطنه، همانجاها؛ بیانی، ٤ / ٦١-٦٢؛ فضائلی، ٣٦٤، ٣٦٥، ٣٦٧؛ قدسی، ٢١).
نمونه‌هایی از آثار اشرف الكتاب اینهاست: ١. قرآن، رحلی، ٢٥×٥ / ٣٧ سانتی‌متر، به قلم نسخ،٦٢٦ صفحه، تاریخ ١٢٢٢ ق، صفحات افتتاح مذهب عالی، در كتابخانۀ سلطنتی سابق، شم‍ ٦٥٠ (آتابای، فهرست قرآنها ... ، ١٨-٢١). ٢. دوازده امام، رقعی، ٢ / ١٤×٥ / ٢٢ سانتی‌متر، ٤٥ صفحه، به قلم نسخ عالی، تاریخ ١٢٢٢ ق، مذهب، در همان كتابخانه، شم‍ ٢٠٢٤ (همو، فهرست كتب ... ، ٥٢٩-٥٣٠). ٣. سورۀ یاسین و چند دعا، نسخ ممتاز و رقاع، تاریخ ١٢٢٢ ق، سر لوح مذهب، در كتابخانۀ شمارۀ ١ مجلس شورای اسلامی، شم‍ ٥٠٩٩ (شورا، ١٦ / ١٤١، ١٤٢، ١٤٣). ٤. شش قطعه خط به قلم نسخ خوش، تاریخ ١٢٣٥ و ١٢٣٦ ق، در مرقعی در كتابخانۀ سلطنتی سابق (بیانی، ٤ / ٦٤). ٥. قطعه، مذهب طلااندازی شده، به قلم نسخ كتابت و رقاع ممتاز، تاریخ ١٢٣٦ ق، مجموعۀ بیانی ـ موزۀ هنرهای تزیینی (همو، ٤ / ٦٣؛ مرقع رنگین). ٦. دعای احتجاب و ادعیۀ دیگر، رقعی، ٥ / ١٢×٥ / ١٩ سانتی‌متر، ١١ صفحه، نسخ عالی، تاریخ ١٢٣٨ ق، مزین ـ سرلوح مرصع، در كتابخانۀ سلطنتی سابق، شم‍ ١١٢٧ (بیانی، همانجا؛ آتابای، همان، ٣٤٧- ٣٤٨). ٧. قرآن، وزیری، به قلم نسخ و رقاع، تاریخ ١٢٤٧ ق، مذهبِ مرصع، در مجموعۀ اتحادیه (بیانی، ٤ / ٦٢). ٨. قرآن، ٥ / ١١×٤ / ١٨ سانتی‌متر، ٤٥٠ صفحه، به قلم نسخ خفی عالی، تاریخ ١٢٥٦ ق، صفحات افتتاح مذهب مرصع، در كتابخانۀ سلطنتی سابق، شم‍ ٦٥٢ (نك‍ : همو، ٤ / ٦٣؛ آتابای، فهرست قرآنها، ٢٥-٢٧). ٩. صحیفۀ سجادیه، وزیری كوچك، ٥ / ١٣×٥ / ٢١ سانتی‌متر، ٤٦٢ صفحه، متن نسخ عالی، ترجمۀ فارسی، نستعلیق خوش، تاریخ ١٢٥٧ ق، دارای تذهیب و تشعیر،در كتابخانۀ سلطنتی سابق، شم‍ ١٢٠٨ (نك‍ : بیانی،٤ / ٦٣-٦٤؛ آتابای، فهرست كتب، ٧١٦- ٧١٨). ١٠. مرقعی شامل ٦ رقعه و نیز یك رقعۀ بزرگ، تاریخ ١٢٥٨ ق، مجموعۀ بیانی (بیانی،٤ / ٦٣). ١١. قرآن، وزیری بزرگ، به قلم نسخ، كتابت عالی، تاریخ ١٢٧٥ ق، دو صفحۀ اول و دو صفحۀ آخر مذهب، صفحات افتتاح و سر سوره‌ها مذهب مرصع (همو، ٤ / ٦٤-٦٥). ١٢. مائة كلمة، رقعی، ٥ / ١١×٥ / ١٧ سانتی‌متر، ٢٧ ورق، تاریخ ١٢٧٦ ق، در كتابخانۀ سپهسالار، شم‍ ٩٩٧ (ابن یوسف، ٢ / ٨١). ١٣. قرآن، به قلم نسخ، تاریخ ١٢٧٨ ق، مذهب مرصع، مجموعۀ مهدوی (بیانی، ٤ / ٦٢؛ برای دیگر آثار، به ویژه قطعات او، نك‍ : همو، ٤ / ٦٢-٦٤).

مآخذ

آتابای، بدری، فهرست قرآنهای خطی كتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٥١ ش؛
همو، فهرست كتب دینی و مذهبی خطی كتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٥٢ ش؛
ابن یوسف شیرازی، فهرست كتابخانه مدرسۀ عالی سپهسالار، تهران، ١٣١٦- ١٣١٨ ش؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، تهران، ١٣١٣ ق؛
همو، مرآة البلدان، به كوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٨ ش؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، به كوشش حسین محبوبی اردكانی، تهران، ١٣٥٨ ش؛
تحویلدار، حسین، جغرافیای اصفهان، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٢ ش؛
جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان و ری، اصفهان، ١٣٢١ ش؛
شورا، خطی؛
فضائلی، حبیب‌الله، اطلس خط، اصفهان، ١٣٩١ ق؛
قدسی، منوچهر، مرقع، تهران، ١٣٦٣ ش؛
مرقع رنگین، تهران، ١٣٦٤ ش.

یدالله غلامی