دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٣ - اسماعیل، امام زاده
اسماعیل، امام زاده
نویسنده (ها) :
یدالله غلامی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِسْماعيل، اِمامزاده، بقعۀمتعلق بهيكی از اعقاب امام حسن(ع) در اصفهان. سلسله نسب اسماعيل در كتيبۀ بقعه ذكر شده است (نك : گدار، ١٣٩ ؛ قس: جابري، ١٨٦). جايگاه امامزاده اسماعيل در تاريخ عالمآراي عباسی محلۀ «كليار» نوشته شده، و صورت كلمه حاكی از اين است كه به نحوي با اطلاق كنونی، يعنی «گلبهار» كه امامزاده در نزديك اين محله قرار دارد، مرتبط است (اسكندر بيك، ٢(٢)/ ٨٧٠؛ هنرفر، گنجينه...، ٥٢٢؛ تحقيقات).
كتيبهها
بناي فعلی امامزاده از دورۀ صفوي است و آن را میتوان به روايت كتيبهها و سنگهاي قبور دريافت. قديمترين كتيبهاي كه در اين بنا وجود دارد، بر سنگ قبر قاضی صفیالدين محمد بن ملاعلی زوارهاي عمدۀ القضات (د ٩٩٥ق) است كه اكنون در ايوان غربی امامزاده قرار دارد. احتمالاً ساختمان مقبرۀ او را به هنگام برپا داشتن بناي كنونی امامزاده خراب كردهاند. نوشتهها به خطوط بنايی، ثلث و نستعليق، و «عمل صدرالدين سنگتراش» است. بناي امامزاده گويا در دورۀ شاه عباس اول (سل ٩٩٦ - ١٠٣٨ق) آغاز شده، و در دورۀ شاه صفی (سل ١٠٣٨-١٠٥٢ق) پايان يافته است. كتيبهاي از كاشی معرق به خط ثلث و به قلم محمدرضا امامی در ١٠٤٣ق، بر ايوان اصلی بنا تعبيه شده است (گدار، ١٤٢ ,١٣٥ -١٣٤ ؛ نيكزاد، ١٢٧- ١٢٨؛ هنرفر، همان، ٥٣٤ - ٥٣٥). همچنين سنگ نبشتهاي به خط ثلث و به قلم محمد محسن امامی دربارۀ تعمير ساختمان در ١١١٤ق/ ١٧٠٢م يعنی زمان شاه سلطانحسين (سل ١١٠٥- ١١٣٥ق) موجود است. پيرامون آن اشعاري است در ستايش شاه، و جملهاي در اهتمام محمد ابراهيم بيك براي كار ساختمان، به خط نستعليق به قلم «علینقیالامامی». بر ديوار سمت راست (غربی) ايوان، سنگ نبشتهاي از همين خطاط به خط ثلث در بردارندۀ امري است كه شاه دربارۀ معافيت مردم محلۀ امامزاده از «تكليف يراق پوشی ايام عاشورا» مقرر كرده است. در دالان عريض مدخل امامزاده، كتيبهاي گچبري به خط نستعليق و به قلم محمد صالح اصفهانی، مضمون شعري است كه بخشی از آن ماده تاريخ مرمت بنابهوسيلۀ محمدابراهيمبيك در ١١١١ق است (گلدار،١٣٥, ١٣٧, ١٣٩). كتيبهاي بر كاشی حاوي نسب نامۀ اسماعيل به خط نسخ در همين دالان قرار دارد و نوشتۀ ديگر آن آيۀ الكرسی است. كتيبهاي در خود حرم آياتی از سورۀ مُلك را در برمیگيرد، و نوشتهاي ديگر عبارت «مقرب الخاقان محمد ابراهيم بيك يوزباشی» را دارد كه شايد آذينهاي درون بقعه هم به دست همين محمد ابراهيم ترميم شده است. كتيبۀ روي گريو گنبد، كاشی معقلی، و مشتمل است بر سورۀ توحيد و آيهاي از سورۀ بقره، و نيز نام بنّا كه حسينعلی است (نك : همو، ١٤١ ,١٣٩-١٤٠).
وضعيت بنا
مجموعۀ بناي امامزاده اسماعيل كه برخی كتيبههاي آن اجمالاً معرفی شد، مشتمل است بر حرم امامزاده و متعلقات آن همچون دهليز، هشتی، دالان و مقبرۀ درويشان، صحن و مدرسۀ علميه و مدخل چهار سوق كه پيوسته به حرم، مقبره و مسجد شعيا قرار دارد. ناهمگونی مجموعه، بازگو كنندۀ تطور تاريخی - معماري آن است. در داخل حرم ديوارها، طاقچهها، نورگيرها، مقرنسها، گنبد و ... اغلب با گل و بوتههاي گچی به رنگهاي طلايی، قرمز و سرمهاي تزيين شدهاند. بيشترسطحازاره را سنگهاي ٦ گوشۀگلبرجسته پوشانده است. ضريح امامزاده منبت و خاتم است و شبّاك فلزي دارد (نك : سديدالسلطنه، ٧٥؛ گدار، ١٤١ ,١٣٤ -١٣١ ؛ نورصادقی، ١٥٢؛ تحقيقات). هولتسر (د ١٩١١م/ ١٣٢٩ق)، مأمور تلگرافخانۀ اصفهان، در يادداشتهاي خود سنگ گور را مرمري ذكر میكند (ص ١٠١). شبكۀ قوسی (كاربندي) گنبد همچون گنبدهاي مساجد بزرگ اصفهان مبتنی بر سكنج است (نورصادقی، همانجا؛ EWA, XII/ ٦٢٠-٦٢١). طرح و نقش درونی اين گنبدها نشان دهندۀ علاقۀ عمومی هنرمندان مسلمان به نمود آرايشی آثاري است كه خلق كردهاند. اين گنبد از بيرون با نقوش و رنگهاي روشن كاشی معرق زينت يافته است و به نظر میرسد كه مربوط به دوران شاهعباس و شاهصفی باشد (نورصادقی، همانجا؛ هنرفر، گنجينه، ٥٢٤، ٥٣٧؛ تحقيقات).
در موازات ضلع شمالی گنبدخانۀ حرم، دهليزي با پوشش قوسی وجود دارد كه بر ديوارهاي گچی آن شمايل حضرت علی و حسنين(ع)، و ابوالفضل العباس مشاهده میشود. ازارهها از كاشی است و ستارههاي كوچك ٨ پر آن ٧ رنگ است. در انتهاي شرقی آن دري منبت به سمت مقبرۀ شعيا وجود دارد كه نامهاي امامان بر آن حك شده، و گمان میرود كه در دورۀ آل مظفر (حك ٧١٨- ٧٩٥ق) ساخته شده است (جابري، ١٨٩؛ مجدزاده، ٧٩، ٨٠؛ تحقيقات).
درِ انتهاي شمالی راهرو به يك هشتی با آذينهاي معقلی آجر و كاشی باز میشود. طاق آن بلند است و قبهاي دارد كه از داخل زينتهاي گچی آن منقوش به گل و بوته است. در غربی هشتی به اتاقی سكودار پيوسته است كه معبري است براي ورود به فضايی ساده با ديوارههاي گچی داراي سكنج. در اين اتاق تصاويريكوچك از حضرتعلی(ع) و چند درويش به چشم میخورد. درِ شمالی هشتی به دالان ورودي امامزاده میپيوندد كه طاق كاربندي دارد و به نقشهايی چون گل و مرغ آراسته شده است، و البته مانند ديگر قسمتهاي بنا، بخشهايی از تزيينات آن ريخته، و از بين رفته است. پشت ديوار غربی دالان، مقبرۀ موسوم به درويشان قرار دارد كه شباك چوبی حايل و گره چينی، آن را از دالان جدا كرده است (نك : هولتسر، همانجا؛ گدار، ١٣٩ ؛ نورصادقی، ١٥١؛ تحقيقات). ايوان كاشی كاري امامزاده واسطۀ ميان اين دالان با صحن است. دري مرصع داشته كه زمانی اجزاء آن به سرقت رفته است و در نتيجه بعداً باقیماندۀ آن را هم برداشتهاند (نك : طهرانی، ١٣١؛ نور صادقی، همانجا؛ نيكزاد، ١٢٣).
مجموعه داراي صحنی وسيع است كه در عين حال گذرگاهی است براي اهالی محل. حجرههاي طلاب در قسمت شمالی آن است. از جمله اجزاء قابل ملاحظۀ صحن دو سنگاب است. در اطراف صفههايی وجود دارد كه پشت بغلهاي آنها از كاشيهاي ٧ رنگ با زمينههاي آبی، زرد و سبز پوشيده شده است. ورودي چارسوق در گوشۀ جنوب غربی صحن است. اين چار سوق گنبدي بزرگ و آجري با رسمی بندي دارد (نك : نورصادقی، ١٥٠؛ هنرفر، همان، ٥٢١، ٥٣٨؛ تحقيقات).
مقبره و مسجد شعيا
وجه تسميۀ مسجد كهن شعيا انتساب آن به يكی از انبياي بنی اسرائيل است، اما از مدفن او در اصفهان، در منابع قديم مسلمانان يادي نشده است. در عين حال يهودي نشين بودن اصفهان در گذشته شيوع فرهنگ يهودي را در آنجا امري طبيعی مینمايد. مسجد موسوم به شعيا به موجب كتيبۀ مورخ ١١١٢ق اولين مسجدي بوده است كه در اصفهان ساخته شده، و آن را «ابوالعباس مفتی» (؟) در زمان حضرت علی(ع) بر پا داشته است (نك : طهرانی، ١٣١-١٣٢؛ گدار، ١٣٢؛ مجدزاده، ٧٧- ٧٨)؛ اما صاحب مجمل التواريخ و القصص در ٥٢٠ق/ ١١٢٦م راجع به اولين مسجد اصفهان مینويسد: «جامع [محله] خوشينيان نخستين مسجد بود كه به اصفهان كردند در اسلام و بناء آن ابوخناس مولاي عمر بن خطاب كرد در خلافت علی بن ابی طالب (ع)» (ص ٥٢٤؛ نيز هنرفر، همان، ٥٢١).
يك درگاه از حرم امامزاده راه به مقبرۀ شعيا دارد. اين مقبره به اندازۀ امامزاده مزين نيست، ولی طاق آن قطاربندي است و ضريح چوبی گره چينی دارد. قبر گچی شعيا داراي ٦ وجه است و تقريباً ٦/ ١ متر ارتفاع دارد. دهانهاي بزرگ فضاي مقبره و مسجد را پيوند میدهد. در همسايگی شمالی اين فضا ساختمان لاحق مسجد واقع شده است كه مركب از يك ايوان و شبستانی است كه در امتداد حياط جاي گرفته، و انتهاي جنوبی طول آن پهلوي ايوان است (نك : گدار، ١٣٢ -١٣١؛ نيز تحقيقات). ايوان كم عمق مسجد داراي دهانهاي به بلندي حدود ٨/ ٧ متر است و پايههايی كوتاه و تقريباً مساوي با ثلث ارتفاع خود قوس دارد. در ايوان محرابی از كاشی و آجر كه جزئی از آن نيز مرمري است، وجود دارد و داراي كتيبههايی از دورۀ صفوي است. اكنون قسمت زيرين مناره در شبستان مسجد، و مابقی بر بام آن قرار دارد. اين منارۀ ستبر احتمالاً از سدۀ ٦ق/ ١٢م است و سرمناره كه باريك و كاشی كاري است، از اضافات بعدي است (نك : اسميث، ٣٣١ ؛ گدار، ١٤١-١٤٢ ,١٣٤؛ نيز تحقيقات).
اجزاء مختلف بناي امامزاده اسماعيل را در دورۀ معاصر مرمت كردهاند، و در زمرۀ ابنيۀ تاريخی ايران ثبت شده است (نك : جابري، اسميث، نيكزاد، همانجاها؛ گدار، ١٣١؛ هنرفر، «گزارش...»، ٥٨).
مآخذ
اسكندربيك منشی، عالمآراي عباسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
جابري انصاري، حسن، تاريخ اصفهان و ري، اصفهان، ١٣٢١ش؛
سديد السلطنه، محمدعلی، سفرنامه، به كوشش احمد اقتداري، تهران، ١٣٦٢ش؛
طهرانی، جلالالدين، «اصفهان»، گاهنامه، طهران، ١٣١٢ش؛
مجدزادۀ صهبا، جواد، «درِ تاريخی امامزاده اسماعيل اصفهان»، يادگار، تهران، ١٣٢٣ش، س ١، شم ٤؛
مجمل التواريخ و القصص، به كوشش محمدتقی بهار، تهران، ١٣١٨ش؛
نورصادقی، حسين، اصفهان، تهران، ١٣١٦ش؛
نيكزاد اميرحسينی، كريم، تاريخچۀ ابنيۀ تاريخی اصفهان، اصفهان، ١٣٣٥ش؛
هنرفر، لطفالله، «گزارش نمايندۀ باستانشناسی اصفهان»، آموزش و پرورش، تهران، ١٣٣٦ش، س ٢٨، شمـ ١؛
همو، گنجينۀ آثار تاريخی اصفهان، اصفهان، ١٣٤٤ش؛
تحقيقات ميدانی مؤلف؛
نيز:
EWA ;
Godard , A . , «Iṣfahān», Athār- é Irān, Paris , ١٩٣٧ , vol . II(١) ;
Höltzer, E., Persien vor ١١٣ Jahren, ed. M. Assemi, Tehran, ١٩٧٧;
Smith, M. B., «The Manārs of Iṣfahān», Athār- é Irān, Paris, ١٩٣٦, vol. I(٢).
يدالله غلامی