دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٠ - اسدالله کرمانی
اسدالله کرمانی
نویسنده (ها) :
محمدحسن سمسار
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَسَدُاللّهِ كِرْمانی، اسدالله بن بایزید صادقی صوفی كرمانی (د ٨٩٢ق/ ١٤٨٧م)، استاد خوشنویس قلمهای ٦ گانه (ثلث، نسخ، تعلیق، ریحان، محقق و رقاع). او قلم نستعلیق را نیز خوش مینوشت، شعر میسرود و از عارفان نامدار روزگار خود بود (حاجی خلیفه، ١/ ٧١١؛ مستقیم زاده، ١١٣؛ ایرانی، ١١٩-١٢٠). مصطفی عالی او را در شمار آن گروه از استادان ایرانی میشمارد كه در «حسن خط» در سرزمینهای فارس و ترك نامورند (ص ٢٣).
گزارشهای موجود راجع به استاد یا استادان خوشنویسی اسدالله با یكدیگر ناسازگارند. عالی نسبت استادی میرعلی هروی (د ٩٥١ق) را بر او درست نمیداند و بر آن است كه تنها امكان دارد پایان زندگی اسدالله با آغاز زندگی میر همزمان باشد (ص ٤٩). همو اسدالله و محمد كرمانی را از شاگردان عبدالرحیم خوارزمی، مشهور به «انیسی» خوشنویس دربار سلطان یعقوب آققویونلو (حك ٨٨٣ - ٨٩٦ق) میشمارد (ص ٥٨ - ٥٩؛ بیانی، ٢/ ٣٨٤، ٣٨٦).
برخی او را در كتابت قلمهای ثلث و نسخ پیرو مكتب محمد كرمانی میدانند و بر آنند كه او نخست به تقلید از آثار محمد كرمانی پرداخته، و پس از یافتن مهارت، از او كسب «اجازه» كرده است (مستقیم زاده، همانجا). در درستی این سخن جای درنگ است، زیرا شمس الدین محمد كرمانی استادی نستعلیق نویس بوده است (نک : بیانی، ٣/ ٨٢٤ - ٨٢٥) و از او حتی یك اثر به قلمهای ثلث و نسخ برجای نیست. پس درستی سمت استادیش بر اسدالله و دادن «اجازه» به او را نمیتوان پذیرفت، به ویژه آنكه رسم دادن «اجازه» كه از سنتهای خوشنویسی در سرزمین عثمانی بوده (نک : شیمل، ٧٧، ٨٢، ١١٦)، در میان خوشنویسان ایرانی رواج نداشته است. از این گذشته، برجا ماندن آثاری از شمسالدین محمد كه تاریخ آنها تا ٩١٨ق میرسد، یعنی ٢٦ سال پس از درگذشت اسدالله، نشان از پیشی داشتن زمان زندگی اسدالله بر او دارد (نک : بیانی، همانجا).
حبیب اصفهانی استاد اسدالله در قلمهای ثلث و نسخ را میرشیخ كرمانی میداند (ص ٦٢). تاریخ درگذشت میرشیخ اول كرمانی كه نامش محیی بوده است، دانسته نیست، اما آگاهیم كه او كاتب دربار بابرگوركانی (حك ٨٩٩ -٩٣٧ق) بوده، و تا سالها پس از مرگ اسدالله در قندهار میزیسته است (عالی، ٤٩؛ بیانی، ٢/ ٣٢١-٣٢٢).
در این میان، با توجه به گزارش مصطفی عالی دربارۀ همنشینی اسدالله با انیسی، و آموختن كتابت قلم نستعلیق از او، دور نیست كه قلمهای ثلث و نسخ را نیز از عبدالكریم یعقوبی برادر او آموخته باشد، زیرا عبدالكریم همۀ قلمها را استادانه و خوش مینوشت (بیانی، ٢/ ٤١٠). با اینكه به درستی روشن نیست كه اسدالله خوشنویسی را از كدام استاد یا استادان آموخته است، اما میراثی كه او در هنر خوشنویسی از خود بر جا نهاده، دارای اهمیت و ارزش بسیار است.
اسدالله كرمانی به سرزمین عثمانی رفت و در آنجا ساكن شد و به تربیت خوشنویسان آن دیار پرداخت (زین الدین، ٣٤٧). پر آوازهترین شاگرد او خوشنویس نامدار و بزرگ عثمانی احمد قره حصاری (٨٧٣ -٩٦٣ق) است (همانجا). مكتب احمد و شاگردان و پیروانش كه از اسدالله كرمانی سرچشمه گرفت، بیش از یك سده در سرزمین عثمانی رواج خود را حفظ كرد (آیوردی، ٢٤ ؛ رادو، ٤٧).
آیوردی كه برای نخستین بار دو اثر منسوب به اسدالله را معرفی كرده (نک : بخش آثار)، بر آن است كه وی در كتابت (ثلث و نسخ) پیرو یاقوت مستعصمی بوده، و همچون او با قلمی كه «قط مستوی» داشته، كتابت میكرده است (همانجا)؛ اما این داوری درست نیست، زیرا بررسی دو قطعۀ یاد شده نشان میدهد كه هر دو - همانند آثار اصیل یاقوت - با قلمی به «قط مُحرَّف» نوشته شده است. افزون بر این، میدانیم كه كاربرد قط محرف از سدۀ ٣ق در میان خوشنویسان رواج داشته است (منجد، ٢٩).
آثار
١. قطعهای به قلمهای ثلث و نسخ به شیوۀ یاقوت، و نستعلیق به شیوۀ انیسی، با رقم «مشقه اسدالله بن بایزید الصادقی الصوفی الكرمانی بلغه الله غایۀ الامانی»، در مجموعۀ خلیل ادهم آردا در تركیه (آیوردی، ٢٦). ٢. قطعهای به قلمهای محقق و ثلث (بخشی از آیۀ ٣٧ سورۀ آل عمران) بدون رقم و تاریخ، در همان مجموعه (همو، ٢٥). ٣. قرآنی با سر لوحهای مذهب كه بر یكی از صفحات بدرقۀ آن ماده تاریخ كتابت (٨٦٢ق) در دو بیت به خط كاتب نوشته شده بوده، و در كتابخانۀ ایاصوفیه نگاهداری میشده است (مستقیم زاده، ١١٣)، اما هیچ یك از تذكره نویسان دورۀ معاصر این قرآن را ندیدهاند و در فهرست كتابخانۀ نامبرده نیز از آن ذكری نیست (آیوردی، همانجا؛ بیانی، ١/ ٦٤).
مآخذ
ایرانی، عبدالمحمد، پیدایش خط و خطاطان، مصر، ١٣٤٥ق؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ١٣٤٥- ١٣٥٨ش؛
حاجی خلیفه، كشف؛
حبیب اصفهانی، خط و خطاطان، قسطنطنیه، ١٣٠٥ق؛
زین الدین، ناجی، مصور الخط العربی، بغداد، ١٤٠٠ق؛
شیمل، آن ماری، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ترجمۀ اسدالله آزاد، مشهد، ١٣٦٨ش؛
عالی، مصطفی، مناقب هنروران، استانبول، ١٩٢٦م؛
مستقیم زاده، سلیمان سعدالدین، تحفۀ خطاطین، استانبول، ١٩٢٨م؛
منجد، صلاحالدین، یاقوت المستعصمی، بیروت، ١٩٨٥م؛
نیز:
Ayverdi, E. H., Fatih devri hattatlari ve hat sanati, Istanbul, ١٩٥٣;
Rado, S., Türk hattatlari, Istanbul.
محمدحسن سمسار