دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٦ - ارغون کاملی
ارغون کاملی
نویسنده (ها) :
محمدحسن سمسار
آخرین بروز رسانی :
شنبه ٣٠ فروردین ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَرْغونِ كامِلی، ارغون بن عبدالله (زنده در ٧٤٥ق/ ١٣٤٤م)، خوشنویس نامدار ایرانی كه در كتابت قلمهای ششگانه بهویژه ریحان چیرهدست بود. ارغون را در شمار «استادان سته» و از شاگردان یاقوت مستعصمی دانستهاند. این مطلب را در هیچیك از تذكرههای خط و خطاطانِ نوشته شده تا دو سده پس از تاریخ واپسین اثر او (٧٤٥ق) نمییابیم. در مآخذ مستندی نیز كه از آن پس تا دورۀ معاصر نوشته شده است، چنین سخنی دیده نمیشود. سراج حسینی، نویسندۀ تحفةالمحبین (تألیف: ٨٥٨ق) او را از «اساتذۀ كبار» (ص ٥١)، و حاجی خلیفه از «ماهرین» (١/ ٧١١) میشمارد. صلاحالدین منجد نیز در كتاب یاقوت المستعصمی او را در زمرۀ شاگردان یاقوت نیاورده است (ص ٤٢). نخستین بار دوست محمد كاتب در مقدمۀ مرقع بهرام میرزای صفوی (تألیف: ٩٥١ق) او را شاگرد یاقوت میخواند (ص ٧). این سخن نادرست از آن پس به تمامی تذكرههای خط و خوشنویسی فارسی، عربی و تركی وارد گشته، و از آنها به مآخذی كه به دیگر زبانها نوشته شده، راه یافته است (نك : ه د، احمد سهروردی).
قاضی احمد نوشتن كتیبههای مدرسۀ مرجانیه و مدرسهای دیگر در كنار جسر بغداد را به او نسبت داده است (ص ٦١-٦٠؛ قس: همو، ٢١)، اما شواهد بسیاری نادرستی سخن او را آشكار میسازد. روشنترین آنها كتیبۀ حاوی آگاهیهای لازم دربارۀ ساختمان مدرسۀ مرجانیه است كه بر پیشانی در ورودی آن جای دارد. كتیبه گویای آن است كه بنا به دست امینالدینمرجان در واپسین سالهای پادشاهی شیخ حسن بزرگ جلایری (سل ٧٣٦-٧٥٧ق) آغاز شده، و در نخستین سالهای حكومت جانشین او شیخ اویس (سل ٧٥٧-٧٧٦ق) پایان یافته است. رقم كاتب نیز به صورت «... احمد شاه النقاش المعروف بزرین قلم التبریزی...» در پایان این كتیبه دیده میشود (جواد، دلیل...، ٢١٩-٢٢١، «الكتابۀ...»، ٦٩٠ -٦٩٢). دیگر كتیبۀ این مدرسه و نیز كتیبۀ «خانِ مرجان» ــ تنها دو بنای بازمانده از مجموعه بناهای برپا داشتۀ امینالدین مرجان ــ نیز به خط همین خوشنویس است (نك : همو، «مافوق...»، ٦١٥ -٦١٧؛ نیز زینالدین، ١٢، ٣١١، ٣١٢). بدینسان در نادرستی گزارش قاضی احمد جای دودلی نمیماند.
دیگر آگاهیهای داده شده دربارۀ زندگانی او نیز سدهها پس از مرگ وی نوشته شده، و بیشتر بر پایۀ گمان و برداشت نویسندگان تذكرهها و آمیخته به خطاست. حاجیخلیفه در نیمۀ سدۀ ١١ق/ ١٧م نام او را به صورت عبدالله ارغون ثبت میكند (همانجا) و مستقیم زاده، نویسندۀ تحفةالخطاطین (تألیف: ١١٧٣ق) نیز از او پیروی كرده، با برداشتی از نام و نسب ارغون، او را زادۀ مادری ترك و پدری عرب میپندارد و پس از گذشت ٤ سده از مرگ ارغون، بدون ذكر هیچ مأخذی به او نسبت بغدادی میدهد (ص ٢٨٨). حبیب اصفهانی با تكرار همان مطالب شمار قرآنهای نوشتۀ او را ٢٩، و سال در گذشتش را ٧٤٤ق میداند (ص ٥٤). كاراتای به هنگام معرفی قرآن شمارۀ توپكاپیسرایی (TS, I/ ٥٧) كه رقم «عبدالله ارغون الكاملی» دارد و باید به خط عبدالله پسر ارغون باشد، نه تنها از ٣ تن یاد شده پیروی كرده، بلكه عبدالله و ارغون را یك تن پنداشته است. جیمز نیز دچار لغزش شده است و در كتاب «قرآنهاو جلدها» قرآن شمارۀ ١٤٩٤ چستربیتی را كتابت شدۀ حدود ٨١٤ق در قاهره دانسته (ص ٥١)، و ٧ سال بعد در كتاب «قرآنهای ممالیك» آن را نوشتۀ ربع نخست سدۀ ٨ق و به استناد نوشتۀ كاراتای منسوب به ارغون و كتابت شده در بغداد شمرده است (ص ٢٥٠). این امر در خور توجه است كه ارغون هیچگاه بغدادی رقم نكرده، و از بغداد یا هیچ شهر دیگری به عنوان جای كتابت آثارش نام نبرده است. جیمز با آنكه خود به این امر اشاره دارد (همان، ١٥٨)، با اینهمه،همواره كوشیدهاست تا آثار ارغون را با عباراتی چون «تقریباً با اطمینان» در شمار قرآنهای بغداد طبقهبندی كند (همان،١٥٠-١٥٩).
آثار
الف ـ قرآنها
١. قرآن رحلی كوچك، ٢٥×٥/ ٣٢ سانتیمتر، ٥ سوره (فاتحه، انعام، كهف، سبا و فاطر)، ٢٠٤ صفحه، هر صفحه ٥ سطر به قلم محقق خوش، با رقم «ارغون» و تاریخ ٧٠٦ق، متنِ دو صفحۀ بدرقه لاجوردی و خط با آب طلا، سر لوحِ سورۀ فاتحه مذهّب، نشانها و جدول زرین، مُذَهَّب ناشناس، جلد ضربی قهوهای سوخته با كتیبه و نقش شمسه، اندرون چرم قرمز سیر با نقش شمسۀ ظریف، توپكایی سرایی به شمارۀ ٢٢٢ EH (نک : TS, I/ ٤٢) كه در آن كاراتای به هنگام معرفی قرآنهای نوشتۀ ارغون، قلمِ محقق را ثلث، و قلم ریحان را نسخ نوشته است.
٢. قرآن سلطانی، ٢٨ ئ ٣٥ سانتیمتر، ٢٨٧ صفحه، هر صفحه ١٣ سطر، به قلم ریحان عالی با رقم «ارغون بن عبدالله الكاملی» و تاریخ «یوم الثلثا فی العشر الاول من رمضان المبارك من سنۀ عشرین و سبع مائۀ [٧٢٠]»، مذهَّب ناشناس، موزۀ ترك و اسلام استانبول به شمارۀ ٢٠٢ k (جیمز، همان، ١٥٨-١٥٩, ٢٤٠).
٣. قرآن رحلی كوچك، ٥/ ٢٤×٥/ ٣٥ سانتیمتر، ٢٧٣ صفحه، هر صفحه ١٣ سطر، به قلم ریحان عالی، با رقم «ارغون بن عبدالله» و تاریخ ٢٩ ربیعالاول ٧٣٠، دو صفحۀ بدرقه تمام مذهب مرصع، دو سورۀ آغاز دارای دو سرلوح مذهب مرصع، سر سورهها با خط كوفی تزیینی در متنِ مذهب، نشانها مذهب، جدولها با آب طلا، مُذهَّب «محمد بن سیفالدین النقاش»، جلد چرمی سیاه مذهب با نقش شمسه، توپكاپی سرایی، به شمارۀ ١٥١ EH (TS، همانجا؛ جیمز، همان، ١٥٩, ٢٤٢).
٤. قرآن وزیری، ٥/ ١٤×٥/ ٢٣ سانتیمتر، بدون صفحه شمار، هر صفحه ١٣ سطر، به قلم ریحان عالی، با رقم «ارغون الكاملی» و تاریخ «فی یوم الاثنین رابع عشرین صفر ختم بالخیر و الظفر من سنۀ ثمان و ثلثین و سبع مائۀ [٧٣٨ق]»، كتابخانۀ بایزید استانبول به شمارۀ ٨٠٥٦ (همان، ٢٤٥). با توجه به وجود رقم مذهَّب در دو كتیبۀ ذیل و پیشانی واپسین صفحۀ این قرآن به صورت «ذهَّبه محمد بن سیفالدین النقاش» به خط كوفی تزیینی بر متنِ مذهب و حواشی عالی (همانجا)، پیداست كه قرآن باید از تذهیب و دیگر آرایههای كتابسازی عالی برخوردار باشد.
٥. قرآن سلطانی، ٢٧×٣٦ سانتیمتر، بدون صفحهشمار، هر صفحه ١١ سطر، به قلم ریحان عالی، با رقم «ارغون الكاملی» و تاریخ «احدی و اربعین و سبع مائۀ [٧٤١ق]»، دو صفحۀ بدرقه تمام مذهب مرصع، دو سر لوح مذهب مرصع در آغاز كتاب، سر سورهها و نشانها مذهب، جدول زرین، اسامی سورهها به قلمهای كوفی تزیینی و ثلث، مذهَّب محمد بن سیفالدین نقاش، موزۀ ترك و اسلام استانبول به شمارۀ ٤٥٢ k (بیانی، احوال...، ٤/ ٣٣؛ جیمز، همان، ١٦٠, ١٦٧, ٢٤٦).
٦. قرآن وزیری، ٣/ ١٨×٢/ ٢٧ سانتیمتر، ٧٩٢ صفحه، هر صفحه ١١ سطر، به قلم ریحان خوش، با رقم «ارغون الكاملی» و تاریخ «خمس و اربعین و سبع مائۀ [٧٤٥ق]»، پیشانی و ذیل و حاشیۀ دو صفحۀ آغاز و دو صفحۀ پایان كتاب مذهب مرصع، اسامی سورهها به قلم رقاع عالی تحریر شده با مركب بر زمینۀ زرین، سر سورهها و نشانها مذهب مرصع، جلد مقوایی با روكش ساغری مشكی ضربی و نقش لچك و ترنج، اندرون میشن عنابی با همان نقش، موزۀ ملی ایران (ایران باستان) به شمارۀ ٣٧٩٠، انتقالی از بقعۀ شیخ صفی الدین اردبیلی (بیانی، همان، ٤/ ٣٣-٣٤، راهنمای...، ٣١، نیز تصویر ١٠؛ یادداشتهای مؤلف).
٧. قرآن سلطانی، ٣/ ٢٧×٤/ ٣٧ سانتیمتر، ٦ سوره (نوح، لقمان، سجده، زخرف، دخان و جاثیه) (همان؛ قس: آربری، ٦٠)، ١٩ صفحه، هر صفحه ١٣ سطر، به قلم ریحان عالی، سر سورهها مذهب، اسامی سورهها به كوفی تزیینی و رقاع، نشانها زرین، مذهَّب محمد بن سیفالدین نقاش، كتابخانۀ چستربیتی به شمارۀ ١٤٩٨ (جیمز، همان، ١٥٧, ١٦٦, ٢٤٦، «قرآنها»،٦٢ ).
ب - قطعهها:
١. قطعهای از مرقع منسوب به سید احمد مشهدی به قلم ثلث سه دانگ جلی و رقاع كتابت خوش، با رقم «نمقه ارغون بن عبدالله فی شهور سنة سبع مائة الهجریة [٧٠٠ق]»، توپكاپی سرایی (بیانی، احوال، ٤/ ٣٣).
٢. بیست و پنج قطعه از مرقع منسوب به بایقرا ــ طهماسب به قلمهای ثلث و رقاع چهاردانگ جلی ممتاز، نسخ كتابت عالی و توقیع نیم دو دانگ عالی، با رقم «ارغون بن عبدالله و ارغون الكاملی»، به تاریخهای ٧٣١-٧٣٢ق، توپكای سرایی استانبول (همانجا).
٣. دو قطعه به قلمهای ثلث سه دانگ جلی ممتاز و عالی و رقاع نیمدودانگ و نسخ، در دو مرقع، یكی در كتابخانۀ دانشگاه استانبول و دیگری در توپكاپی سرایی (همانجا).
مآخذ
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ١٣٥٨ش؛
همو، راهنمای گنجینۀ قرآن در موزۀ ایران باستان، تهران، ١٣٢٨ش؛
جواد، مصطفى، «الكتابة التی فوق باب جامع مرجان»، لغة العرب، بغداد، ١٩٢٩م، س ٧، شم ٩؛
همو، «مافوق باب اورتمه»، همان، س ٧، شم ٨؛
همو و احمد سوسه، دلیل خارطة بغداد المفصل فی خطط بغداد قدیماً و حدیثاً، بغداد، ١٣٧٨ق؛
حاجی خلیفه، كشف؛
حبیب اصفهانی، خط و خطاطان، قسطنطنیه، ١٣٠٥ق؛
دوست محمد كاتب، مقدمۀ مرقع بهرام میرزا صفوی، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
زینالدین، ناجی، مصور الخط العربی، بغداد/ بیروت، ١٤٠٠ق؛
سراج حسینی، تحفةالمحبین، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
قاضی احمد قمی، گلستان هنر، به كوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ١٣٥٢ش؛
مستقیم زاده، سلیمان، تحفةالخطاطین، استانبول، ١٩٢٨م؛
منجد، صلاحالدین، یاقوت المستعصمی، بیروت، ١٩٨٥م؛
یادداشتهای مؤلف؛
نیز:
Arberry, A. J., The Koran Illuminated, Dublin, ١٩٦٧;
James, D., Qur'ans and Bindings, London, ١٩٨٠;
id, Qur'āns of the Mamlūks, London, ١٩٨٧;
Qāḍi Aḥmad, Calligraphers and Painters, tr. V. Minorsky, Washington, ١٩٥٩;
TS.
محمدحسن سمسار