دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٠ - پوپ
پوپ
نویسنده (ها) :
ناصر نوروز زاده چگینی
آخرین بروز رسانی :
جمعه ٢٣ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
پوپ، آرتور اپهام (آرثر آپم) (١٢٥٩- ١٣٤٨ش / ١٨٨١-١٩٦٩م)، مورخ آمریكایی هنر، بهویژه هنر ایران، پیشگام در معرفی هنر و تمدن ایرانی و سازماندهندۀ نمایشگاهها، كنگرهها و پژوهشهای ایرانشناسی در جهان. او در شهر فنیكس در ایالت رُد آیلند آمریكا زاده شد. رشتۀ فلسفه را در دانشگاههای براون، كرنل و هاروارد تا كسب درجۀ فوق لیسانس آموخت، و سپس در دانشگاههای براون و كالیفرنیا در همان رشته به تدریس پرداخت («آرتور...»، ٥٠٢-٥٠٣). در ١٢٩٩ش / ١٩٢٠م با فیلیس اكرمن، پژوهشگر حوزۀ هنر ایرانی ازدواج كرد. با آغاز جنگ جهانی اول به جبهههای جنگ رفت. در مدتی كه از دانشگاه دور بود، مجموعه قالیهای شرقیِ خانوادهاش توجه او را جلب كرد و بدینسان علاقۀ او از تدریس فلسفه به موزهداری تبدیل شد. او در بین سالهای ١٣٠٢-١٣١١ش / ١٩٢٣-١٩٣٢م با سمتهای ریاست و مشاورت در موزههای كالیفرنیا، مؤسسۀ هنر اسلامی در انجمن هنر شیكاگو و مؤسسۀ صنعتی پنسیلوانیا بهكار پرداخت (همان، ٥٠٣-٥٠٤؛ استید، ٣٢١٧؛ «فرهنگ...»، XXV / ٢٣٤).
نخستین بازدید او از ایران در ١٣٠٤ش / ١٩٢٥م صورت گرفت و طی این سفر به دعوت حسین علاء سخنرانی مؤثر و فراگیری دربارۀ هنر ایرانی با حضور دولتمردان ایران ازجمله رضاخان سردار سپه، رئیسالوزراء وقت ایراد كرد. در پی این سخنرانی، امكانِ بازدید غیرمسلمانان از بناهای تاریخی ـ مذهبی ــ كه تا آن زمان ممنوع بود ــ پدید آمد (بحرالعلومی، ١٤٣-١٤٤؛ صدیق، ٣٢٠٨-٣٢٠٧؛ ذكاء، ١٧٤)؛ همچنین اعتبار قابل ملاحظهای برای مرمت بناهای كهن ازجمله گنبد مسجد شیخ لطفالله اختصاص یافت و گنبد كاخ مرمر مشابهِ آن برپا شد. از این زمان به بعد، بناهای بسیاری در تهران ــ چون ساختمانهای بانك ملی، ادارۀ پست، ثبت احوال، شهربانی و... ــ به سبك معماری كهن ایرانی ساخته، و تزیینات هنر ایرانی در آنها بهكار گرفته شد. پوپ در این سفر با مجوز دولتی از بسیاری از بناها بازدید كرد و از آنها عكس گرفت (صدیق، همانجا؛ اسنادی...، ٥٨-٥٩، ١٩٦-١٩٩، ٢٣٦-٢٤١، ٤٠١-٤٠٢).
در ١٣٠٥ش / ١٩٢٦م پوپ با حمایت انجمن هنرهای زیبای دانشگاه نیویورك، نخستین كنگرۀ بینالمللی هنر و باستانشناسی ایران و نمایشگاه وابسته به آن را در موزۀ فیلادلفیا برگذار كرد؛ در این نمایشگاه اشیاء متعلق به موزهها، مجموعهداران و فروشندگان آثار هنری ارائه شده بود («آرتور»، ٥٠٤، ٥٠٥؛ پوپ، ٢٨٧٩؛ استید، ٣٢١٤). پوپ با دلگرمی از موفقیت برگذاری كنگرۀ نخست، برآن شد تا سازمان پژوهشی دائمیای مربوط به این حوزه بنیاد نهد. پس در ١٣٠٧ش / ١٩٢٨م مؤسسۀ آمریكایی هنر و باستانشناسی ایران را در نیویورك تأسیس كرد (استید، ٣٢١٧؛ ذكاء، ١٧٦).
دومین كنگره و نمایشگاه بینالمللی هنر و باستانشناسی ایران در ١٢ دی ١٣٠٩ش / ٢ ژانویۀ ١٩٣١م در لندن در محل آكادمی سلطنتی گشایش یافت. در این دوره انجمن بینالمللی هنر و باستانشناسی نیز در بریتانیا بنیاد نهاده شد كه پوپ به مدیریت اجرایی آن رسید و محققانی از ٨ كشور در آن حاضر شدند (پوپ، همانجا). طبق اسناد موجود، نمایشگاه لندن به نام نمایشگاه عمومی صنایع مستظرفۀ ایرانی یا نمایشگاه بزرگ هنر ایران همزمان با كنگرهای در برلینگتن هاوس گشایش یافت و مجموعهای متشكل از ١٠٠ تخته فرش، بیش از هزار نوع از منسوجاتِ گوناگون، ٥٠٠ تابلو مینیاتور، هزار قطعه شیء چینی و چندصد عدد اشیاء دیگر به نمایش درآمد. اقدامات پوپ باعث شد كه اشیائی از آستان قدس رضوی، انبارهای سلطنتی (كاخ گلستان)، آستانۀ شیخ صفی و... به همراه اشیاء خریداری شدۀ موزههای بُستن و شیكاگو توسط پوپ، مجموعۀ شخصی هرتسفلد و مجموعههای دیگر به لندن ارسال گردد ( اسنادی، ٢١٥-٢١٧، ٢٣٦-٢٤١). در كنار نمایشگاه، مجموعه عكسهای پوپ در بهمن / فوریۀ همان سال در محل مؤسسۀ سلطنتی معماری در بریتانیا به نمایش درآمد («آرتور»، ٥٠٥). سومین كنگره در مهر ١٣١٤ / اكتبر ١٩٣٥ در شهر سن پترزبورگ و جلسات فرعی آن در مسكو برپا شد و سومین نمایشگاه وابسته به آن با ٢٥ هزار شیء با موضوع هنر ایران و ارتباط آن با دیگر هنرها و فرهنگها برگذار گردید (پوپ، همانجا).
حاصل كنگرهها، فعالیتها و سفرهای پوپ در ایران، خرید اشیاء هنری و باستانی برای موزهها، تأسیس مؤسسۀ مطالعات هنر و باستانشناسی ایران، تأسیس مدرسۀ مطالعات آسیایی، حمایت از برنامههای كاوش و باستانشناختی در ایران، و حمایت از محققان مهاجر اروپایی همگی منجر به ماندگارترین فعالیتهای پوپ در قالب تدوین یك دورۀ ٦ جلدی با عنوان «بررسی هنر ایران» شد كه در ١٣١٧- ١٣١٨ش / ١٩٣٨-١٩٣٩م به چاپ رسید (نك : دنبالۀ مقاله).
در فاصلۀ سالهای بین دو كنگرۀ سوم و چهارم ظاهراً پوپ وضع مالیِ مناسبی نداشت؛ ازاینرو، دولت ایران به پاس خدمات وی مقرری ماهانهای برای او برقرار كرد. در ١٣٣٤ش، ٦٠ سكه طلای پهلوی بهعنوان حقوق ٣ماهۀ سوم به او پرداخت گردید. در ١٣٣٥ش در سمت مشاور رسمی صنایع مستظرفۀ ایران (مشاور كل هنرهای زیبای ایران) شهریۀ مشخصی ــ معاف از مالیات و به صورت هدیه ــ به او اختصاص یافت ( اسنادی، ١١٦- ١١٨،
١٢٩-١٣٤، ١٣٩).
در فروردین ١٣٣٩ / آوریل ١٩٦٠ پوپ توانست چهارمین كنگره را برپا كند كه در نمایشگاهِ همراه آن تنها مجموعههای موجود در موزههای آمریكا ــ ازجمله موزههای شهرهای نیویورك، فیلادلفیا و واشینگتن ــ به نمایش گذاشته شد. كنگره با دعوت از ٢٠ كشور و با حضور ٧٠ عضو از ایرانشناسان در مؤسسۀ هنرهای زیبای دانشگاه نیویورك گشایش یافت. در كنار نمایشگاهِ اشیاء، مجموعهای از اسناد و عكسها نیز عرضه شد («پژوهشگران...»، ٤٢٠). همین كنگره تصمیم گرفت كنگرۀ پنجم در تهران برگذار شود. در این كنگره پوپ به ریاست برگزیده شد و گیرشمن معاونت او را برعهده گرفت (پوپ، ٢٨٨٢؛ نیز نك : یادنامه...، جم ).
در ١٣٠٩ش / ١٩٣٠م پوپ باتوجه به مشكلات حاصل از به قدرت رسیدنِ نازیها در آلمان، مدرسۀ مطالعات آسیایی را در مؤسسۀ خود مستقر كرد و محققان متعدد اروپایی را كه بیشتر آنها آلمانی بودند، به آنجا جذب نمود. برای گسترشِ مطالعات آسیاییِ این مؤسسه مدرسه، گالری و كتابخانهای ایجاد گردید. در مدرسۀ مؤسسه ٢٧ زبان آسیایی و تاریخ و هنر آسیایی تدریس میشد، ولی مطالعات هنر و باستانشناسی ایران همچنان كار پژوهشی اصلی بود (استید، ٣٢١٢).
مؤسسۀ تازه تأسیس پوپ به حمایت از فعالیتهای باستانشناسی در ایران پرداخت و توانست در دهۀ پیش از جنگ جهانی دوم هیئت پژوهشهای باستانشناسی هُلْمز را به سرپرستی اریك اشمیت برای كاوشهای گسترده در لرستان و اجرای طرح تهیۀ عكسهای هوایی از بناها و محوطههای باستانی روانۀ ایران كند (همو، ٣٢١٤؛ نوروززادۀ چگینی، ٩٧-١٠٠). پوپ طی این سالها مجموعۀ بزرگی از عكسهای آثار معماری ایران در بیش از ١٠ هزار قطعه تهیه كرد و در نمایشگاههای متعددی در دنیا به نمایش گذارد (ذكاء، ١٧٥، ١٧٦).
در١٣٢٦ش / ١٩٤٧م مدرسۀ مطالعات آسیایی به «مؤسسۀ آسیایی» تغییر نام یافت و در ١٣٤٥ش / ١٩٦٦م بهعنوان بخشی از دانشگاه شیراز (پهلوی سابق) به ایران منتقل شد (استید، ٣٢٢٠).
مسئولیتهای پوپ در ایران
طی سالهای ١٣٠٤-١٣١٤ش / ١٩٢٥-١٩٣٥م پوپ مشاور هنری افتخاری دولت ایران بود؛ در ١٣١٤ش به عضویت فرهنگستان اول ایران درآمد؛ و در ١٣١٥ش دانشگاه تهران عنوان استاد افتخاری تاریخ هنر ایرانی را به او اعطا كرد. او در ١٣٢٥ش نشان علمی، در ١٣٢٩ش نشان تاج، و در ١٣٤٣ش / ١٩٦٤م نشان همایون را دریافت داشت (صدیق، ٣٢٠٨؛ دائرةالمعارف...؛ «آرتور»، ٥٠٩؛ استید، همانجا).
پوپ از ١٣٢٦ تا ١٣٣٢ش / ١٩٤٧ تا ١٩٥٣م ریاست مؤسسۀ آسیایی را بهعهده داشت. مؤسسه در ١٣٤٣ش / ١٩٦٤م در شیراز، و در عمارت و باغ معروف نارنجستان، از ابنیۀ قوامالملك شیرازی استقرار یافت (همانجا).
با استقرار دائمی مؤسسه در شیراز، پوپ و همسرش از ١٣٤٤ش به بعد بهطور دائم در ایران مستقر شدند و بولتن مؤسسۀ آسیایی مجدداً احیاء شد. در نهایت ریچارد نلسن فرای جانشین پوپ گردید. در این سالها مجموعۀ عكسهای پوپ نیز توسط اسدالله بهروزان تكمیل، و به روز شد. آخرین فعالیت پوپ مدیریت كنگرۀ پنجم در تهران، اصفهان و شیراز بود. در پی درخواستهای پوپ در سالهای ١٣٣٩ و ١٣٤٤ش مبنیبر اختصاص محلی برای آرامگاهش، سازمان حفاظت آثار باستانی (سابق) محلی را در باغ شهرداری اصفهان و در ساحل زایندهرود و شمال شرقی پل خواجو برگزید، محسن فروغی در ١٣٤٨ش نقشۀ بنای آن را به سبك معماری قرن ٥ق / ١١م شامل اتاقی مستطیل شكل با دو گنبد بر فراز آن تهیه كرد و استاد حسین معارفی در ١٣٤٩ تا ١٣٥١ش آن را برپا ساخت. اشعاری از استاد همایی با كاشی و به قلم نستعلیق و در حاشیۀ گنبدهای آن جای گرفته است (بحرالعلومی، ١٤٧-١٤٩).
پوپ در شهریور ١٣٤٨ در شیراز در آستانۀ ٨٩ سالگی درگذشت. كالبد او به اصفهان منتقل گردید و در آرامگاهش به خاك سپرده شد (فروغ، ٣). همسرش فیلیس اكرمن نیز در ٨٦ سالگی در ٥ بهمن ١٣٥٥ در شیراز وفات یافت. او نیز در همان بنا دفن گردید (بحرالعلومی، همانجا).
اكنون بخشی از مجموعۀ عكسهای پوپ در موزۀ نارنجستان، و شماری در كتابخانۀ ملی ایران نگهداری میشود و بخشی از مجموعۀ منسوجات و فرشهای كهن و اشیاء باستانی او نیز در موزۀ نارنجستان است. كتابخانۀ او شامل موضوعاتی چون تاریخ، باستانشناسی، هنر و زبانهای ایرانی در كتابخانۀ میرزای شیرازی دانشگاه شیراز با عنوان «مجموعۀ ایرانشناسی پوپ» محفوظ است ( دانشنامه...).
پوپ شیفتۀ ایران بود؛ مبانی هنر ایران را كاملاً میشناخت و زحمات بسیاری در شناساندن و معرفی هنرهای ایرانی بر خود هموار كرد. جایگاه جهانیِ هنر ایرانی در افكار عمومی جهانیان و در بین متخصصان مرهون تلاشهای اوست، ولی عملكرد او در خارج ساختن آثار هنری آسیا، بهویژه ایران از او چهرهای دوگانه در زمان حیات و بعد از درگذشتش ارائه كرده است.
پوپ در تألیفات خود در زمینۀ هنر ایرانی چهرهای توانا و هوشیار دارد و از مدیریتی موفق در اجرای برنامههایخود برخوردار بوده است (موسكارلا، ١٢-٥؛ استید، ٣٢١٥-٣٢١٤؛ اسنادی، ٢٢٦).
آثـار: مهمترین اثر پوپ مجموعۀ كتاب ماندگار «بررسی هنر ایران» است كه در ١٣١٧- ١٣١٨ش / ١٩٣٨-١٩٣٩م در آكسفرد به چاپ رسید. این مجموعه كه به موضوع هنر ایران از پیش از تاریخ تا عصر حاضر پرداخته، حاصل كار پوپ، همسرش فیلیس اكرمن و ٧١ تن دیگر از پژوهشگران حوزۀ هنر و باستانشناسی ایران است و در ٦ مجلد بزرگ (نزدیك به ٨٠٠‘٢ صفحه و ٠٠٠‘٥ تصویر رنگی و سیاه و سفید) آگاهیهای قابل دسترس و قابل استنادی را در بر دارد كه توسط محققان تراز اول دنیا در تاریخ، هنر و فرهنگ ایران تدوین شده است (جین، ٢٩٧). چاپ دوم آن در ١٣٤٣ش / ١٩٦٤م در ١٢ مجلد در ژاپن، و سومین چاپ آن در ١٣٥٦ش / ١٩٧٧م در ١٦ مجلد به انضمام مطالعات جدید، در ایران انتشار یافت كه مقالات كنگرۀ چهارم (١٣٣٩ش / ١٩٦٠م، در نیویورك و واشینگتن) را نیز در بر میگیرد.
از پوپ كتب و مقالات بسیاری نیز به چاپ رسیده، و بخش مهمی از آنها نیز به فارسی ترجمه شده است. تألیفات مهم و كلیدی دیگری هم از پوپ باقی مانده كه از آن جمله است: «مقدمهای بر هنر ایران»، «شاهكارهای هنر ایران» و «معماری ایران».
مآخذ
«آرتور اپهام پوپ»، ترجمۀ مهوش ابوالضیا، راهنمای كتاب، تهران، ١٣٤٨ش، س ١٢، شم ٩-١٠؛
اسنادی از باستانشناسی در ایران، سازمان اسناد ملی، تهران، ١٣٨٠ش؛
بحرالعلومی، حسین، «ایرانشناسی كه به ایران عشق میورزید و بزرگترین آرزویش این بود كه در ایران به خاك سپرده شود»، مجلۀ دانشكدۀ ادبیات و علوم انسانی، تهران، ١٣٥٦ش، شم ١-٢؛
دانشنامۀ جهان اسلام، تهران، ١٣٧٩ش، ج ٥: دائرةالمعارف فارسی؛
ذكاء، یحیى، تاریخ عكاسی و عكاسان پیشگام در ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
فروغ، مهدی، «مرگ یك دانشمند ایرانشناس»، هنر و مردم، تهران، ١٣٤٨ش، شم ٨٤؛
نوروززادۀ چگینی، ناصر، «هیئت هلمز، نخستین فعالیتهای باستانشناسی در لرستان»، مجلۀ باستانشناسی و تاریخ، تهران، ١٣٧٢ش، س ٧، شم ١٣-١٤؛
یادنامۀ پنجمین كنگرۀ بینالمللی باستانشناسی و هنر ایران، وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ١٣٤٧ش؛
نیز:
The Dictionary of Art, ed. J. Turner, London / New York, ١٩٩٨;
Jayne, H., »A Survey of Persian Art, its Conception and Development, ١٩٢٦-١٩٣٩«, Surveyors of Persian Art: A Companion Volume to A Survey of Persian Art, eds. J. Gluck and N. Siver, ١٩٩٦;
Muscarella, O. W., «The Pope and the Bitter Fanatic», The Iranian World, ed. A. Alizadeh et al., Tehran, ١٩٩٩;
Pope, A. U.,«XVI. Proceedings...», A Survey of Persian Art, Tehran etc., ١٩٧٧, vol. XIV;
Sadiq, I., «Arthur Upham Pope, American Expert in Persian Art», A Survey of Persian Art (New Studies ١٩٦٠-١٩٦٩, in Memoriam), Tehran etc., vols.XV-XVI;
Stead, R., «Arthur Upham Pope, Champion of Excellence», ibid;
Surveyors of Persian Art: A Companion Volume to A Survey of Persian Art, eds. J. Gluck and N. Siver, ١٩٩٦.
ناصر نوروززادۀ چگینی