دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٤ - بهرام میرزای صفوی
بهرام میرزای صفوی
نویسنده (ها) :
یدالله غلامی - ملیحه مهدوی
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ١٤ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَهْرامْ میرْزا صَفَوی، ابوالفتح (٩٢٣- ١٩ رمضان ٩٥٦ق / ١٥١٧- ١١ اكتبر ١٥٤٩م)، شاهزادۀ هنرمند و ادیب، فرزند شاه اسماعیل اول صفوی. او در مراغه از مادری كه دختر یكی از بیكهای موصللو بود، زاده شد (اسكندربیك، ٤٤؛ سومر، ١٢٤).
بهرام میرزا از نوجوانی در نقاط مختلف ایران حكومت داشت (غفاری، ٢٩٢، ٢٩٦؛ اسكندربیك، ٥٨) و به برادرش شاه طهماسب بسیار نزدیك بود و همواره طرف مشورت او قرار میگرفت (مثلاً نک : خواندمیر، ١٣٢؛ ریاض الاسلام، ٦٤، ٢٩٧)؛ از ٩٣٦ق / ١٥٣٠م كه حكومت هرات یافت، اتابكش غازی خان تكلّو، یكی از ادیبان و شاعران را مأمور تعلیم و تربیت شاهزاده كرد (حسینی، ٤٠٨-٤٠٩؛ نویدی، ٦٦؛ غفاری، ٢٨٥؛ قاضی احمد، ١ /٢١٢، ٢١٧؛ مستوفی، ٦٠-٦١). در همین دوره، عبیدالله خان ازبك به هرات لشكر كشید و بهرغم طول محاصره سرانجام شكست خورد و گریخت (اسكندربیك، ٥٩-٦٠؛ نویدی، ٧١-٧٥؛ روملو، ٣١٥-٣١٩). اندكی بعد بهرام میرزا به دفع عبدالعزیز پسر عبیدالله خان ازبك كه خوارزم را تصرف كرده بود، رفت و او را شكست داد و رهسپار مشهد شد و از آنجا به قزوین نزد شاه رفت (عالمآرا...،٢٦- ٢٨).
بهرام میرزا در ٩٤٠ و ٩٤١ق نیز در جنگ با عثمانیان شركت جست و دلیریها نشان داد (روملو، ٣٢٦-٣٢٧؛ غفاری، ٢٩٠-٢٩١؛ عالمآرا، ١٦٠-١٦٢). او در ٩٤٣ق در گیلان و در ٩٤٦ق در كردستان بود، و در ٩٥٢ق والی همدان و خوزستان شد (غفاری، ٢٩٢، ٢٩٦؛ روملو، ٣٦١-٣٦٢، ٣٨٠؛ نویدی، ٨٦، ١٣٧). بهرام میرزا مدتی نیز گرفتار هجوم عثمانیان و مخالفتهای القاص میرزا صفوی شد كه همسر و دختر وی را گرفته، و به عراق برده بود (اسكندربیك، ٦٧-٦٩، ٧٤؛ روملو، ٤٢٣، ٤٣٠-٤٣٣، ٤٣٩-٤٤٠؛ عالم آرا، ١٠٨-١٠٩، ١١٢، ١١٧؛ قاضی احمد، ١ /٣٣٨؛ نویدی، ١٠١-١٠٢).
بهرامی سرانجام در یكی از ییلاقات كردستان درگذشت و در شهر مشهد به خاك سپرده شد. ماده تاریخ مرگ او را هلاكی همدانی كه از پرورش یافتگان بهرام میرزا بود، «حیف از بهرام میرزای حسینی حیف حیف» آورده است (عالمآرا، ٣٣٧؛ قاضی احمد، ١ /٣٤٠؛ نویدی، ١٠٣؛ روملو، ٤٤٢-٤٤٣).
بهرام میرزا علاوه بر نقش و جایگاه نظامی و سیاسی عصر شاه طهماسب، در ادب و هنر نیز دستی قوی داشت. او را مردی شاعر و موسیقیدان و خوشنویسی چیرهدست شمرده، و از ادبپروران و سخن سنجانش بهشمار آوردهاند (فخری، ٧٢؛ زنوزی، ٢ /٨٠٦؛ صادقی، ٢٢؛ سام میرزا، ١١-١٢؛ گوپاموی، ١٠١). بهرام میرزا در شعر بهرام و بهرامی تخلص میكرد (تربیت، ٧٢). برخی از ابیات او در تذكرهها آمده است (اوحدی، ٢٢٠؛ زنوزی، همانجا؛ واله، ١٢٣-١٢٤).
بهرام میرزا علاقۀ وافری به حمایت و تربیت دانشمندان، ادیبان، شاعران و صوفیان داشت (اوحدی، واله، همانجاها). وی كتابخانهای در مشهد برآورد (آژند، ١٧) كه محل استفادۀ اهل فضل و ادب بود. عبداللطیف قزوینی ادیب و مورخ، كتاب لب التواریخ خود را به نام او نوشته است (قزوینی، ٢-٤؛ اوحدی، همانجا؛ گلچین، ٢ /١١٥٩).
مآخذ
آژند، یعقوب، «تاریخ نگاری دورۀ صفویه»، صفویان، تهران، ١٣٨٠ش؛
اسكندربیك منشی، عالم آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی ملك، شم ٥٣٢٤؛
تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛
حسینی جنابذی، میرزا بیك، روضة الصفویه، به كوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٧٨ش؛
خواندمیر، امیرمحمود، تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی (ذیلحبیبالسیر)، به كوشش محمدعلی جراحی، تهران، ١٣٧٠ش؛
روملو، حسن، احسن التواریخ، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٧ش؛
ریاض الاسلام، تاریخ روابط ایران و هند، ترجمۀ محمدباقر آرام و عباسقلی غفاری فرد، تهران، ١٣٧٣ش؛
زنوزی، محمدحسن، ریاض الجنة، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
سام میرزا صفوی، تحفة سامی، به كوشش ركنالدین همایون فرخ، تهران، ١٣٤٧ش؛
سومر، فاروق، نقش تركان آناطولی در تشكیل و توسعۀ دولت صفوی، ترجمۀ احسان اشراقی و محمد تقی امامی، تهران، ١٣٧١ش؛
صادقی افشار، صادق، مجمع الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیامپور، تبریز، ١٣٢٧ش؛
عالم آرای شاه طهماسب، به كوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٧٠ش؛
غفاری قزوینی، احمد، تاریخ جهان آرا، به كوشش محمد قزوینی، تهران، ١٣٤٣ش؛
فخری، محمد، روضة السلاطین و جواهر العجایب، به كوشش حسامالدین راشدی، حیدرآباد، ١٩٦٨م؛
قاضی احمد قمی، خلاصة التواریخ، به كوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ش؛
قزوینی، یحیى، لب التواریخ، تهران، ١٣٦٣ش؛
گلچین معانی، احمد، كاروان هند، تهران، ١٣٦٩ش؛
گوپاموی، محمدقدرتالله، نتائج الافكار، بمبئی، ١٣٣٦ش؛
مستوفی، محمد محسن، زبدة التواریخ، به كوشش بهروز گودرزی، تهران، ١٣٧٥ش؛
نویدی شیرازی، زینالعابدین، تكملة الاخبار، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٩ش؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی ملك، شم ٤٣٠١.
ملیحه مهدوی
هنر و هنرمندپروری بهرام میرزا
چنان كه گفته شد، بهرام میرزا خود هنرمند بود و هنرمندان را مینواخت. در موسیقی، نقاشی و خط دست داشت، و آثار شناخته شدهاش قطعاتی از خطوط خوش نستعلیق در مرقع معروف او و جاهای دیگر است (بیانی، ١ /١٠٣). هنرمندانی نیز بودند كه برای بهرام میرزا و برادرش شاه طهماسب هر دو كار میكردند. آقامیرك و میرمصور دیوارهای كوشك او را نقاشی كردند و رئیس خطاطان وی رستم علی خراسانی بود ( ایرانیكا،III /٥٢٣-٥٢٤ ).
بهرام میرزا مجموعهای مهم از آثار هنری در اختیار داشت كه به دوست محمد هروی سپرد تا از آنها مرقع بسازد (دوست محمد، ٦-٧؛
بلوم، ٥٥٢). این مرقع تحسینانگیز كه در ٩٥١ق / ١٥٤٤م كامل گردیده است، ١٤٨ ورق و ٦١ نقاشی دارد و آثاری از هنرمندانی معروف مانند بهزاد، احمد موسی، عبدالحی، جعفر بایسنقری، سلطانعلی مشهدی، شاهمحمود نیشابوری، انیسی...، و نیز آثاری چون برگهایی از معراجنامه و مجالس النفائس در آن گرد آمده است (حبیبی، ٥٧٩-٥٨٣؛
راكسبره، ١٦١-١٦٢).
مرقع بهرام میرزا علاوه بر معرفی ذوق هنری او، نشانۀ ادامۀ ویژگیهای هنر دورۀ تیموریان در سدۀ ١٠ق شمرده شده (لنتز، ٣١٣)، و امروزه مورد استشهاد هنرشناسان است. این مرقع اكنون در كتابخانۀ توپكاپی استانبول (شم نگهداری میشود.
دوست محمد نیز كه خود هنرمند بود، تاریخی از نقاشی و خط ایرانی به عنوان مقدمۀ مرقع نوشت كه میتوان آن را نمونهای در تاریخنگاری هنر دانست (حبیبی، ٥٧٩-٥٨٠؛
لنتز، همانجا؛
راكسبره، ١٦٢). مقدمۀ دوست محمد حاوی معرفی هنرمندان (برای مثال، نک : ص ٩-١٧)، روایاتی داستانی یا تاریخی مربوط به این موضوع، قواعد تصویرسازی، و گاه اشاراتی زیباشناختی است (نک : راكسبره، ١٦٤-١٦٣؛
نجیب اوغلو، ١٧٤, ٢١٢).
مآخذ
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ١٣٤٥ش؛
حبیبی، عبدالحی، هنر عهد تیموریان و متفرعات آن، تهران، ١٣٥٥ش؛
دوست محمد هروی (نک : مل ، ثكستن)؛
نیز:
,J.M., «Islamic Art... Collectors and Collecting:Islamic Lands», The Dictionary of Art, London /New York, ١٩٩٦, vol. XVI;
Iranica;
Lentz, Th. W. and G. D. Lowry, Princely Vision, Persian Art and Culture in the Fifteenth Century, Los Angeles /Washington, ١٩٨٩;
Necipoglu, G., The Topkapi Scroll-Geometry and Ornament in Islamic Architecture, Santa Monica, ١٩٩٥;
Roxburgh, D. J., Prefacing the Image, Leiden, ٢٠٠١;
Thackston, W. M., Album Prefaces and other Documents on the History of Calligraphers and Painters, Leiden, ٢٠٠١.
یدالله غلامی