دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٨ - احمد سهروردی
احمد سهروردی
نویسنده (ها) :
محمدحسن سمسار
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَحْمَدِ سُهْرَوَرْدی، شمسالدین احمد بن یحیی بن محمد بن عمر بن محمد سهروردی (٦٥٤-٧٤١ق/ ١٢٥٦-١٣٤٠م)، خوشنویس و موسیقیدان نامور ایرانی. وی در بغداد زاده شد، ادب عرب، لغت، فقه شافعی و علوم عقلی را آموخت، حافظ قرآن بود و مقامات حریری را نیز از حفظ داشت. او حدیث را از جمعی چون عمادالدین ابوالبرکات ابنطبال (د ٧٠٨ق) و رشیالدین ابوعبدالله مقری (د ٧٠٧ق) آموخت و اجازۀ نقل آن را یافت.
احمد را به نیک خویی، شرم بسیار، جوانمردی و بخشندگی، فروتنی و گشادهرویی، رسایی و استواری سخن، رزانت و تأنی و ظرافت طبع ستودهاند و نوشتهاند که مردی صاحب رأی و دارای عزمی استوار بود. وی نزد دو ایلخان مغول، اولجایتو و ابوسعید، منزلتی داشت و از پیوستن به بزرگان روزگار خود پرهیز میکرد (ابنفضلالله، ١٠/ ٣٤٨، ٣٤٩).
احمد سهروردی شعر نیز میسرود. ابن فضلالله عمری نمونههایی از سرودههای او و نیز اشعاری از دیگر شاعران را که وی بر آنها آهنگ (صوت) ساخته و اجرا کرده، در کتاب خود آورده است (١٠/ ٣٤٩-٣٥١).
احمد را مردی پرکار، و زندگیش را پربار دانستهاند. وی هرگز ازدواج نکرد و در حالی که اندکی از ریش او سفید شده بود، در بغداد درگذشت و در کنار قبر نیای پدرش شهابالدین عمر سهروردی به خاک سپرده شد، در این هنگام نه تنها در بغداد، که در دیگر شهرها نیز جانشینی در خط و موسیقی برای او نبود (همانجا).
ابنحجر در شرح احوال او که آن را یکسره از کتاب ابن فضلالله گرفته و با اندکی دگرگونی و اختصار در کتاب خود آورده، نسبت «سهروردی» را که نشانۀ انتساب او به سهرورد (از شهرهای زنجان) است، به «شهرزوری» تبدیل کرده و «بکری» را نیز بر آن افزوده است (١/ ٣٩٧). نسبت دوم (بکری) را نه در «رقم» خود احمد و نه در نوشتههای تاریخنویسان معتبر همزمان او، چون ابنفوطی (ص ١٨٩) و ابن فضلالله (١٠/ ٣٤٧) و بعد از آنان مقریزی (٢(٢)/ ٧٥٥)، نمییابیم. با اینهمه، این دو نسبت، به برخی از تألیفات قدیم و جدید راه یافته است (نک : ابن تغری بردی، ١٠/ ١٨٤؛ عزاوی، ٢/ ٤٠).
موسیقی
او در موسیقی شاگرد صفیالدین ارموی (د ٦٣٩ق) بود. موسیقی علمی و عملی را از وی آموخت و در میان ٤ شاگرد مشهور او مبرّزترین بهشمار میآمد. نوشتهاند که تصنیفاتش در موسیقی به شرق و غرب رسید، اما اثری از وی در موسیقی بر جای نمانده است و این شاید بدین سبب باشد که در پایان عمر از موسیقی دوری میجسته است (ابن فضلالله، ١٠/ ٣٤٨، ٣٥١؛ مراغی، جامع...، ٢٠٣، شرح...، ٣٩٣).
خوشنویسی
او در خوشنویسی شاگرد صفیالدین ارموی و شیخ زکیالدین عبدالله بن حبیب، کتابدار کتابخانۀ المستعصم بالله عباسی (د ٦٨٣ق)، استادان یاقوت مستعصمی بود. وی را نه تنها مبرّزترین خوشنویس پس از یاقوت دانستهاند، بلکه گفته شده که یاقوت خود به برتری او در کتابت قلم نسخ معترف بوده است (ابن فضلالله، ١٠/ ٣٠٩-٣١٠، ٣٤٨؛ ابنشاکر، ٤/ ٢٦٣).
بیشتر متون ٤ سدۀ اخیر نام احمد سهروردی را در شمار «استادان ستّه» آورده و او را شاگرد یاقوت مستعصمی (د ٦٩٨ق) دانستهاند، اما این سخن بیپایه و فاقد هرگونه پیشینۀ تاریخی است. ابن فوطی نام این دو تن را در ردیف یکدیگر آورده است (نک : همانجا). ابن فضلالله (١٠/ ٣٤٧-٣٥١) و ابنشاکر (همانجا) نیز به این نسبت اشاره نکردهاند. نویسندگان معتبر سدۀ ٩ق چون ابنحجر (همانجا) و ابن تغری بردی (٨/ ١٨٧) هم ذکری از این نسبت به میان نیاوردهاند. همچنین فتحالله بن احمد بن محمود سبزواری (ص ١٠٤) و حاجی خلیفه (١/ ٧١١) که او را با صفات «مکمل الصناعة» و «ماهر» ستودهاند، از شاگردی وی نزد یاقوت سخن نگفتهاند. حتی در پژوهشهای مستند معاصران نیز این نسبت را نمییابیم (نک : منجد، ٤٢). با اینهمه، پس از گذشت بیش از دو سده و نیم از مرگ یاقوت و ٢١٠ سال از درگذشت سهروردی، نخستینبار در مقدمۀ مرقع بهرام میرزای صفوی (مورخ ٩٥١ق) این نسبت مطرح شده (دوست محمد، ١٠-١٢؛ بیانی، احوال...، ١/ ١٨٨، ١٩١-١٩٤) و سپس از راه تذکرۀ قطبیه ــ که در ٩٩٤ق تألیف شده است و اکنون در دست نیست (همان، ٣/ ٨١٣) ــ به کتاب مناقب هنروران وارد شده (عالی، ١٨-١٩، ٢٣) و از آنجا به بیشتر تذکرههای فارسی و ترکیِ خط و خطاطان راه یافته است (نک : قوانین خطوط، ٣٣-٣٤؛ ریحان نستعلیق، ١٤-١٥؛ مستقیمزاده، ٩٣-٩٤؛ حبیب، ٥٤، جم ). همچنین این نسبت به وسیلۀ کلمان هوار که در تألیف اثر خود از مناقب هنروران بهره جسته، به تحقیقات اروپایی هم وارد گردیده است (نک : ص ٨٦-٨٧). البته در این زمینه نباید نقش کتاب گلستان هنر، بهویژه ترجمۀ انگلیسی آن را ناددیه گرفت (نک : قاضی احمد، ٢٠-٢١؛ هوار، ٦٠).
مطلبی دیگر در باب دیدار احمد با یاقوت و آموختن خط از او در مناقب هنروران مییابیم. عالی مینویسد: یاقوت در سفر حج به شهری که احمد در آن اقامت داشت. درآمد و بر شاگردان احمد خرده گرفت که استادشان قلم را «جزمی» تراشیده و به «قط محرف» رغبت نشان نداده است (ص ١٩). سپس به شرح حیرت سهروردی و دیدار او با یاقوت و سرانجام آموختن «قط قلم» و «نزاکت رقم» از وی در یک روز پرداخته است (همانجا). اما میدانیم که «قط محرف» را خوشنویسان از سدۀ ٣ق ــ چهار سده پیش از یاقوت ــ میشناخته و به کار میبردهاند (منجد، ٢٩) و ظاهراً داستان یاد شده بیپایه است.
آثـار
ابن فضلالله دستنوشتههای بازمانده از او را چنین برشمرده است: قرآن ٧٨ جلد که بخشی از آنها در ٥ صندوق و هر صندوق بار شتری بود؛ احیاء علوم الدین غزالی یک نسخه؛ المصابیح بغوی؛ عوارف المعارف تألیف نیای پدرش شیخ شهابالدین سهروردی؛ مشارق الانوار صنعانی و المقامات از هریک ٣ نسخه؛ المفصل زمخشری دو نسخه؛ تمامی شفای ابنسینا در یک مجلد؛ نهجالبلاغه ٤ نسخه؛ نیز کتابهای حدیث، ادعیه، دیوانها و جز آن شماری بسیار (١٠/ ٣٤٨-٣٤٩). از قرآنهای او ٢٠ جلد در کتابخانۀ ربع رشیدی نگاهداری میشده است (رشیدالدین، ٢٣٦-٢٣٧). آنچه از این آثار بر جای مانده و میشناسیم، اینهاست:
١. قرآن وزیری بزرگ (١٩×٢/ ٢٧ سانتیمتر) در ٤٩٣ برگ، هر صفحه ٨ سطر (٦ سطر به قلم نسخ کتابت و ٢ سطر به قلم ثلث جلی عالی در بالا و پایین)، ٢ صفحۀ آغازین و علامات آن مذهب، با رقم «احمد بن السهروردی» و تاریخ ٧٠١ق. این نسخه که به وسیلۀ محمد بن عبدالعزیز ابهری تصحیح شده، در کتابخانۀ چستربیتی نگهداری میشود (آربری، ٤٠-٤١؛ جیمز، «قرآنها و جلدها»، ٥٩؛ «قرآنهای ممالیک»، ٨٩, ٢٣٤).
٢. همچنین ٧ جزو بازمانده از ٣٠ جزو یک قرآن رحلی (حدود ٣٥×٥٠ سانتیمتر)، هر جزو بین ٥٠ تا ٥٥ برگ، هر صفحه ٥ سطر (٢ صفحۀ آغاز هر جزو ٣ سطر) به قلم محقق عالی، صفحۀ نخست هر جزو تمام مذهب با ترصیع ممتاز، متن و پیشانی و ذیل و طرفین دو صفحۀ آغازین مذهَب و مرصع و بین السطور مزین به برگ و پیچک بر زمینۀ الوان، سرسورهها و علامات مذهَب، اسامی سورهها به خط کوفی تزیینی، کاتب احمد بن السهروردی و تذهیب کار محمد بن ایبک ابن عبدالله در بغداد (بیانی، راهنما...، ٢٦-٢٧؛ جیمز، «قرآنها و جلدها»، ٦٠، «قرآنهای ممالیک»، ٢٣٥). مکانهای نگهداری: الف ـ توپکاپی سرای: جزو ٢ تذهیب شده در رمضان ٧٠٢، و نیز جزو ٤ (TS, I/ ٥١, ٥٨؛ جیمز، همانجا). جزو ١٣، تذهیب شده در ربیعالاول ٧٠٥ در بغداد (TS, I/ ٥٠). این جزو اکنون در موزۀ آثار ترک و اسلام استانبول نگاهداری میشود (جیمز، همان، ٧٩, ٢٣٥). ب ـ موزۀ ملی ایران (ایران باستان): جزو ١٠. با رقم کاتب به قلم خفی در حاشیۀ صفحۀ پایان جزو، رقم تذهیب کار و تاریخ رجب ٧٠٤ در یک مستطیل مذهب در ذیل همان صفحه. جزو ٢٥ با رقم کاتب و تاریخ محرم ٧٠٦. جزو ٢٦ با رقم کاتب و تاریخ ٧٠٦ق، و نیز جزو ٢٨. جلدها از تیماج عنابی، با متن ساده و حاشیه و ترنج ضربی ممتاز. سه جلد نخست با نقوش هندسی بسیار ظریف «عمل عبدالرحمان» و جلد آخر با نقوش درشتتر، بدون رقم (یادداشتهای مؤلف). دو برگ از صفحات تمام تذهیب بدرقۀ جزوهای گمشدۀ این قرآن در کتابخانۀ چستربیتی و یک برگ آن در موزۀ هنر متروپولیتن نیویورک نگاهداری میشود (همان، ٢٣٥؛ آربری، ٢٨). افزون بر اینها جیمز به معرفی تکبرگی پرداخته که حاوی دو جملۀ ناقص شامل رقم کاتب به صورت «احمد بن السهروردی الکبری...» به قلم ثلث در متن و کتیبهای به خط کوفی در پیشانی و ذیل صفحه به صورت «بغداد حماها الله تعالی فی شهور سنة سبع و سبعمائة هلالیة» است و در موزۀ هنر متروپولتین نگهداری میشود (همان، ٧٩, ٢٣٥) و آن را با قید احتمال متعلق به واپسین جزو این قرآن دانسته و برپایۀ این احتمال تاریخ پایان کتابت و تذهیب جزوهای آن را ٧٠٧ق تعیین کرده است (همان، ٢٣٥). این احتمال به سبب وجود نسبت «بکری» که احمد سهروردی هرگز در رقم خود به کار نبرده و به دلیل ناهمسانی ویژگیهای تذهیب آن با صفحات مذهَب جزوهای دیگر و ناهمگونی نوع قلم و محل رقم کاتب و تاریخ تذهیب با نمونههای موجود در جزوهای دیگر، نه تنها پذیرفتنی نیست، بلکه سؤال برانگیز است.
٣. سه قطعه از مرقّع مشهور به بایقرا ـ طهماسب، به قلم توقیع دودانگ عالی، با رقم «احمد بن السهروردی» و تاریخ ذیقعدۀ ٧١٠ در توپکاپی سرای (بیانی، احوال، ٤/ ١٥-١٦).
٤. قرآن سلطانی کوچک (٢٦ × ٣٥ سانتیمتر) در ٢٧٩ برگ، هر صفحه ١٣ سطر، به قلم نسخ کتابت خوش و ثلث دودانگ جلی عالی، که صفحات نخست و نشانهها و سرسورههایش مذهَب است، با رقم «احمد بن السهروردی» و تاریخ شوال ٧١٨ که در موزۀ آثار ترک و اسلام استانبول نگهداری میشود (دفتر کتبخانه...، ٢؛ بیانی، همان، ٤/ ١٥؛ جیمز، «قرآنهای ممالیک»، ٨٠, ٢٤٠).
٥. نهجالبلاغة به قطع وزیری بزرگ (١٩×٢٩ سانتیمتر)، دارای ٢٥٤ برگ، هر صفحه ١٣ سطر، به قلم کتابت عالی و ثلث دودانگ جلی عالی، با رقم «احمد بن یحیی بن محمد بن عمر بن محمد السهروردی» و تاریخ شوال ٧٢٨، موجود در کتابخانۀ شمارۀ ١ مجلس شورای اسلامی (بیانی، همان، ٤/ ١٤-١٥؛ شورا، ١١/ ١٥٥-١٥٦).
٦. یک قطعه از مرقع مالک [دیلمی] به قلم ریحان ٣ دانگ جلی ممتاز، با رقم «احمد بن السهروردی». موجود در توپکاپی سرای (بیانی، همان، ٤/ ١٥).
٧. چهار قطعه از مرقع مشهور به بایقرا ـ طهماسب، به قلم ثلث ٤ دانگ جلی ممتاز و نسخ کتابت و توقیع نیمدانگ عالی، با رقم «احمد ابن السهروردی» (همان، ٤/ ١٦).
٨. نیز ٢٧ قطعه از همان مرقّع به قلمهای ریحان و ثلث ٣ دانگ جلی ممتاز و نسخ کتابت عالی و توقیع و رقاع دو دانگ عالی، با رقم «احمدبن السهروردی» (همان، ٤/ ١٥).
مآخذ
ابن تغری بردی، النجوم؛
ابنحجر عسقلانی، احمد، الدررالکامنة، حیدرآباد، ١٣٩٢ق/ ١٣٧٢م؛
ابنشاکر کتبی، محمد، فوات الوفیات، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٧٤م؛
ابن فضلالله عمری، احمد، مسالک الابصار فی ممالک الامصار، فرانکفورت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
ابنفوطی، عبدالرزاق، تلخیص مجمع الآداب، به کوشش عبدالقدوس قاسمی، لاهور، ١٣٥٨ق/ ١٩٣٩م؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ١٣٤٥-١٣٥٨ش؛
همو، راهنمای گنجینۀ قرآن در موزۀ ایران باستان، تهران، ١٣٢٨ش؛
حاجی خلیفه، کشف؛
حبیب [اصفهانی]، خط و خطاطان، قسطنطنیه، ١٣٠٥ق؛
دفتر کتبخانۀ ایاصوفیه، استانبول، ١٣٠٤ق؛
دوست محمد، حالات هنروران، به کوشش محمد عبدالله جغتایی، لاهور، ١٩٣٦م؛
رشیدالدین فضلالله، مکاتبات رشیدی، به کوشش محمد شفیع، لاهور، ١٩٤٥م؛
ریحان نستعلیق، به کوشش محمد عبدالله جغتایی، لاهور، ١٩٤١م؛
سبزواری، فتحالله، «اصول و قواعد خطوط سته»، فرهنگ ایران زمین، تهران، ١٣٤٢ش، ج ١١؛
شورا، خطی؛
عالی، مصطفی، مناقب هنروران، استانبول، ١٩٢٦م؛
عزاوی، عباس، تاریخ العراق بین احتلالین، بغداد، ١٣٥٤ق/ ١٩٣٦م؛
قاضی احمد قمی، گلستان هنر، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ١٣٦٦ش؛
قوانین خطوط، به کوشش محمد عبدالله جغتایی، لاهور، ١٩٦٩م؛
مراغی، عبدالقادر، شرح ادوار، به کوشش تقی بینش، تهران، ١٣٧٠ش؛
همو، جامع الالحان، به کوشش تقی بینش، تهران، ١٣٧٢ش؛
مستقیمزاده، سلیمان، تحفۀ خطاطین، استانبول، ١٩٢٨م؛
مقریزی، احمد، السلوک، قاهره، ١٩٥٨م؛
منجّد، صلاحالدین، یاقوت المستعصمی، بیروت، ١٩٨٥م؛
یادداشتهای مؤلف، نیز:
Arberry, A. J., The Koran Illuminated, Dublin, ١٩٦٧;
Huart, C., Les calligraphes et les miniaturistes de l’orient musulman, Osnabrück, ١٩٧٢;
James, David, Qurʾāns of the Mamlūks, London;
١٩٨٨, id, Qurʾans and Bindings, from the Chester Beatty Library, London, ١٩٨٠, TS.
محمدحسن سمسار