دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٢ - ابوبکر بن احمد مروزی
ابوبکر بن احمد مروزی
نویسنده (ها) :
محمدحسن سمسار
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَبوبَکْرِ بْنِ اَحْمَدِ مَرْوَزی، فلزکار سدههای ٥ و ٦ ق / ١١ و ١٢ م. آگاهی ما از زندگانی این هنرمند تنها بر پایۀ آشنایی با دست ساختههای اوست. این آثار ٦ تیانچۀ برنزی ریختهگری شده است، با ٤ زائدۀ بیرونی در لبۀ آن، و دو دستگیرۀ برآمدۀ دم چلچلهای که بر روی دو زائدۀ متقابل از این ٤ زائده نصب شده است. این ظرف بر روی ٣ عدد پایۀ مخروطیِ مقطع قرار دارد. بر یکی از دو زائدۀ بدون دستگیره، کتیبهای به خط کوفی شیوۀ ایرانی با متن «عمل ابوبکر بن احمد مروزی» نقش شده است که نشان میدهد وی از مردم مرو، یکی از ٤ شهر خراسان بزرگ بوده است. در میان زائدۀ مقابل، مجرایی ناودانی شکل برای خالی کردن مایع داخل ظرف تعبیه شده که هر دو طرف آن را با نقوش تزیینی آراستهاند.
این آثار در موزهها و مجموعههای گوناگون نگهداری میشود: تپانچهای از مجموعۀ استوارتکریولش در شهر کیمبریج ماساچوست و دیگری از مجموعۀ موزر در موزۀ تاریخی شهر برن سویس (مایر، ٢٤). وانبرخم در یادداشتهای منتشر نشده خود از تیانچۀ مشابهی نام برده که مایر (همانجا) احتمال میدهد یکی از دو ظرف یاد شده باشد. سومین اثر او در موزۀ مردمشناسی سن پترزبورگ و چهارمین در موزۀ هنرهای زیبای گرجستان در تفلیس موجود است ( ایرانیکا، I / ٢٦٣). پنجمین و ششمین دست ساختۀ او به ترتیب در یک مجموعۀ خصوصی در ناحیۀ کوباچی (داغستان) و موزۀ تاریخی دانشگاه داغستان در ماخاش قلعه نگاهداری میشود (همانجا؛ شیخ سعیدوف، ٤١).
تیانچههای ساختۀ ابوبکر مروزی بخشی از یک گروه ظرفهای مشابه ساخت خراسان است که نخستینبار هانری رنهدالمانی آنها را معرفی کرده (ص ٣٥٢-٣٥٣) و یک نمونۀ متعلق به مجموعۀ خود را در نمایشگاه موناکو (١٩١٠ م) به نمایش گذاشته است (شراتو، ٦٨٧).
دالمانی (همانجا) این تپانچهها را ساخت خراسان دانسته است، اما منشأ آن را به طوایف سکایی نسبت میدهد و مینویسد: در کاوشهای خراسان شمار زیادی از آنها را از زیر خاک بیرون آوردهاند. ارتباط این ظروف با زندگی کوچنشینان استپهای اروپایی ـ آسیایی در پژوهشهای پس از او نیز مورد تأیید قرار گرفته است (شراتو، ٦٨٨-٦٨٩). بخش اعظم این گروه ظرفها با قطر ٣٥ تا ٤٥ سانتیمتر و بدنۀ ساده، از نظر نقوش تزیینی و و کتیبۀ روی زائده و شکل دستگیره با یکدیگر تفاوت دارند. شراتو فهرستی شامل ٣٣ تیانچه از این نوع فراهم آورده و شماری از آنها را با عنوان «دیگهای میمنه» طبقهبندی کرده است (ص ٦٨٧, ٦٨٩-٦٩٢). بررسیهای مردمشناسی سیلینگ در ناحیۀ قفقاز جنوبی و پیدا شدن نمونههای کهن در کنار تیانچههای نو که ساخت آنها تا ١٩٣٦ م ادامه داشته، این امر را ثابت میکند که دست ساختههای هنرمندان خراسانی در زمان گذشته به قفقاز انتقال یافته و سپس سازندگان محلی به اقتباس از آن پرداختهاند (همو، ٦٨٨). همین ساختههاست که بعداً به نام دیگهای «کوباچی»، «شروانی»، «آلبانیایی» (ارّانی) و «گرجی» مشهور شده است (شیخ سعیدوف، ٣٨-٣٩).
اوربلی ساخت تیانچههای کتیبهدار از جمله آثار ابوبکر بن احمد را با توجه به شکل حروف نوشتهها و نقوش و تزیینات آنها به سدۀ ٦ و ٧ ق نسبت میدهد (همو، ٣٩). هرچند پژوهندگان پس از او از این نظر پیروی کردهاند، اما باتوجه به تشابه کتیبۀ این ظروف با خط قرآنهای کتابت شده به شیوۀ کوفی ایرانی در سدۀ ٥ ق و از جمله قرآن عثمان بن حسین وراق مکتوب در ٤٦٦ ق و قرآن دیگری از همین گروه به خط ابوبکر احمد بن عبدالله غزنوی در ٥٧٣ ق (لینگز، ١٨)، میتوان زمان ساخت تیانچههای ابوبکر را سدههای ٥ و ٦ ق دانست. بدین سبب در حدس اوربلی دربارۀ زمان ساخت این اثر جای تردید و تأمل است، زیرا شهرهای مهم خراسان بهویژه مرو، زادگاه ابوبکر و به احتمال نزدیک به یقین محل ساخت تیانچههای او که در آغاز سدۀ ٧ ق در حملۀ مغول ویران گردید، تا سدۀ ٨ ق همچنان ویران بوده است (نک : یاقوت، ٤ / ٥٠٩؛ جوینی، ١ / ١٢٧؛ ابن بطوطه، ١ / ٣٨٨).
مآخذ
ابن بطوطه، محمد بن عبداللّه، رحلة، به کوشش محمد عبدالمنعم عریان و مصطفی قصّاص، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای، به کوشش محمد قزوینی، لیدن، ١٣٢٩ ق / ١٩١١ م؛
دالمانی، هانری رنه، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمۀ فرهوشی، تهران، ١٣٣٥ ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:
Iranica;
Lings, M., The Quranic Art of Calligraphy and Illumination, London, ١٩٧٦;
Mayer, L. A., Islamic Metalworkers and their Works, Geneva, ١٩٥٩;
Scerrato, U., «Oggetti metallici di età islamica in Afghanistan», Annali, Nuova serie, Napoli, ١٩٦٤, vol. XIV;
Shikh Saidov, A. R., Nadpisi Rasskazyvaiut, Makhachkala, ١٩٦٩.
محمدحسن سمسار