علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٣٢ - روش فیض کاشانی در شرح احادیث غیر فقهی بر اساس کتاب الوافی
امام باقر٧ فرمود: خداوند بزرگتر از آن است که به «وجه» توصیف شود؛ لیکن معنای آن، اينگونه است: «هرچیزی نابود میشود مگر دین و وجهی که از آن برآید».
سپس در توضیح این روایت مینویسد:
یعنی به واسطه وجهی که پیامبر٦، وصی و عقل کامل، بندگان را به سوی خدا و شناخت او رهنمون سازد؛ زیرا وجه چیزی است که مورد مواجهه قرار میگیرد. خداوند بندگانش را با خود مواجه میسازد و به واسطه پیامبر٦، وصی یا عقل کامل مورد خطاب قرارمیدهد.
و فی التوحيد، عنه٧: نَحنُ وجهُ الله الذی لايهلك؛[١]
آن حضرت فرمود: ما وجه خدايیم که نابود نمیگردد.
فیض پس از ذکر این روایات و روایات مشابه آن، مطلبی مینگارد که با آنچه در الوافی نگاشته، هماهنگ مینماید:
حدیثی دیگر از ائمه: روایت گردیده، مبنی بر اينكه، ضمیر در وجهه به شیء بازمیگردد. بنا بر این معنا، وجه شیء، به هلاکت و نابودی نمیانجامد. «وجه شیء»، بر آن سو از شیء اطلاق میگردد که رو به خداست.
روح و حقیقت و ملکوت آن است. جایگاه معرفت الهی است که پس از فنای جسم باقی میماند. این دو معنا با یکدیگر نزدیکاند و گاه «وجه» به ذات تفسیر میگردد.[٢]
چنانکه ملاحظه میشود، سه معنای متفاوت از احادیثی که در تفسیر آیه شریفه Gكُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُF روایت گردیده، استفاده میشود.
١. بنا بر یک روایت: «کلُّ شیءٍ هالکٌ إلا دينُه و الوجهُ الذی يؤتی منه»؛ چنانکه فیض بیان میکند، «الوجهِ الذی یُؤتی منه»، آن وجهی است که پیامبر و وحی و عقل کامل از آن برآمده است. امام معصوم٧، مراد از «وجه» را دین دانسته است و عبارت فیض در این مورد چنین است:
بالوجهِ الذی يؤتی منه الذی يهدِی العبادَ إلی اللهِ تعالی و إلی مَعرفتِه من نبیٍّ أو وصیٍّ أو
عقلٍ کاملٍ؛
دین، پیامبر، وصی و عقل کامل همگی در جهت هدایت بندگان به سوی خدا و معرفت خداست.
قدر مشترک میان «دین» و «الوجه الذی یؤتی منه» همان معرفت است.
٢. بنا بر روایتی دیگر، امام باقر٧ مراد از وجه را اينگونه بیان نمود:
نحن وجهُ اللهِ الذی لايهلك.
این روایت نیز مؤید روایات پیشین است. نزول دین و به تبع آن، برانگیختن پیامبر و به تبع آن انتصاب وصی از سوی نبی، همگی به منظور معرفت است.
[١]. سورۀ قصص، آيۀ ٨٨.
[٢]. همان.