درست است که خود آدم احمق آن منظرۀ زشت جهالت و لختی و بی حسی را درک نمی‌کند، ولی آن که از نعمت ضمیر درّاک و حساس برخوردار است خوب می‌فهمد که سوختن در آتشِ فهمیدن هزار بار بر آسایش لختی و جهالت ترجیح دارد.

آدمی در خواب همۀ دردها و رنجها را فراموش می‌کند. آیا این دلیل است که خواب از بیداری بهتر است؟ بیداری، خود مستلزم توجه و آگاهی است. توجه و آگاهی خود به خود یک رنج و غمی همراه دارد:

پس بدان این اصل راای اصل جو هرکه را درد است او برده است بو

هرکه او بیدارتر پردردتر هرکه او آگاهتر رخ زردتر

رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: ما اوذِیَ نَبِیٌّ مِثْلَ ما اوذیت هیچ پیغمبری به اندازۀ من رنج نکشید. بعضی از پیغمبرانِ دیگر بیش از رسول اکرم رنج تن کشیدند و پیغمبرانی در گذشته بوده اند که به وضع فجیعی تحت شکنجۀ مردم واقع شده اند و به وضع فجیعی کشته شده اند، ولی از آنجایی که «هرکه او آگاهتر پردردتر» هیچ کس به اندازۀ وجود مقدس او درد آگاهی و رنج حساسیت نکشید. در اُحُد در حالی که عزیزانش، کسانی که به آنها نهایت علاقه را داشت مثل عمویش حمزۀ سیدالشهداء جلو چشمش به خاک و خون غلتیده بودند و دندان و پیشانی اش شکست، در عین حال برای همان مردمی که این جنایتها را مرتکب شده بودند استغفار می‌کرد و می‌گفت: اَللّهُمَّ اهْدِ قَوْمی فَاِنَّهُمْ لایَعْلَمون.

پس معلوم شد فلسفه ای که منکر بیداری و هوشیاری مردم است به بهانۀ اینکه مردم در حال غفلت و جهالت در خواب خوش و در یک آسایشی بسر می‌برند، نتیجه که همان آسایش است حاصل است، درست نیست. این اولاً، و ثانیاً ما می‌بینیم مواردی پیش آمده که مردمی‌ خواسته‌اند دل خودشان را با خیال خوش کنند و پیشوایان دین نگذاشته‌اند و مانع این خواب شیرین شده‌اند. ابراهیم، فرزند