بعضی گمان میکنند که انسان مانند گیاه و حیوان، تنها به دست دیگری باید تربیت شود؛ باید شخصی دیگر باغبان و مربی و سازنده وجود او باشد. شک نیست که انسان احتیاج دارد به معلمان و مربیانی که آنها هادی و راهنما و سازنده وجود او بوده باشند، ولی انسان یک فلز یا یک سنگ گران قیمت نیست که او را به دست یک صنعتگر ماهر بدهیم و همه آرایش و پیرایش او را از آن صنعتگر بخواهیم. انسان یک گیاه نیست که او را به دست باغبان بسپاریم و فقط باغبان را مسئول همه چیز او بدانیم. انسان از آن جهت که انسان است، علاوه بر قوای نباتی و احساسات حیوانی دارای قوّه عقل و اراده است؛ عقل و اراده نمیگذارد که صد درصد تابع عوامل خارجی باشد، مانند یک فلز و یک سنگ تابع حرکات دست یک صنعتگر باشد، مانند یک گیاه به هر دست که او را بپرورند بروید و مانند یک طوطی در پس آیینه او را نگه دارند و هرچه به او تلقین شود تکرار کند، بلکه یک نوع استقلال و حرّیت ارادهای دارد که ممکن است با وجود همه عوامل خارجی کاملًا تحت تأثیر قرار نگیرد؛ یعنی صد درصد مجبور و تحت تأثیر عوامل بیرون از وجود خود نیست، در نهایت کارْ خودش باید درباره خودش بیندیشد و خودش درباره خودش تصمیم بگیرد، و مادامی که خودش درباره خودش نیندیشد اندیشه دیگران درباره او کافی نیست، مادامی که خودش درباره خودش تصمیم نگیرد اراده و تصمیم دیگران درباره او کافی نیست. این است که بزرگان دین گفتهاند:

آن کس که در قلب خود واعظی برای خود ندارد، موعظه موعظه کنندگان فایدهای به حالش نمیبخشد.

یا اینکه گفتهاند: