و عقیده و نظر آنها را بخواهد و دخالت دهد، او خودش برای آنکه مردم را تحقیر نکرده باشد، برای آنکه به مردم شخصیت بدهد و شخصیت آنها را محترم بشمارد، برای اینکه دستورالعمل امت باشد برای همیشه، با آنها مشورت می‌کرد و از آنها نظر می‌خواست. داستان مشورت نظامی ‌در جنگ خندق و نظر دادن سلمان فارسی که در ایران در این گونه مواقع دور شهر خندق می‌کنند و به این وسیله از خود دفاع می‌کنند و پذیرفتن رسول اکرم نظر سلمان را، معروف است.

سخن امیرالمؤمنین علی علیه السلام در آن خطبه همین که به اینجا رسید که فرمود: یک نفر در هر مقام و هر درجه‌ای باشد، مقامش در دین و در نزد خدا هر چه باشد، مافوق همکاری با دیگران نیست، افراد دیگر هم هر اندازه در چشم‌ها حقیر و بی‌قدر نمایند این حق از آنها سلب نمی‌شود که به همکاری دعوت بشوند؛ سخن که به اینجا رسید یکی از مستمعین مثل اینکه تهییج شد و تحت تأثیر احساسات خود قرار گرفت، از جا حرکت کرد و از آن حضرت تشکر و ثنای بلیغی کرد. بعد از حرف‌های او دومرتبه حضرت به سخن درآمد و جمله‌هایی فرمود. از آن جمله‌ها من امشب فقط یک نکته را -که باز در مورد حق است و مکمّل مطالب گذشته است- عرض می‌کنم. آن نکته این است که حضرت آمادگی خود را برای شنیدن هر نوع انتقادی و عرضه داشتن پیشنهادهای اصلاحی ذکر می‌کند و می‌گوید: با من به تعارف و رودرواسی و مجامله رفتار نکنید، هرچه به نظرتان می‌رسد بگویید. فرمود: وَ لا تُخالِطونی بِالْمُصانَعَةِ وَ لا تَظُنّوا بِیَ اسْتِثْقالاً فِی حَقٍّ قیلَ لی وَ لاَ الِْتماسَ اِعْظامٍ لِنَفْسی، فَاِنَّهُ مَنِ اسْتَثْقَلَ الْحَقَّ اَنْ یُقالَ لَهُ اَوِ الْعَدْلَ اَنْ یُعْرَضَ عَلَیْهِ کانَ الْعَمَلُ بِهِما اَثْقَلَ عَلَیْهِ [٩]. با من با تعارف و تملّق و رودرواسی رفتار نکنید. گمان نبرید که گوش من برای شنیدن انتقاد و

[١]. نهج البلاغه، خطبه ٢١٤.