سرزمین‌ها و چهارپایان، زیرا مسئولیت شما اینقدر عمومیت دارد که حتی در مورد بقعه‌ها و سرزمین‌ها و در مورد حیوانات و چهارپایان از شما سؤال می‌شود. حق زمین‌ها و حق حیوانات را هم باید ادا کنید. این زمین و این حیوان‌ها برای استفاده و بهره‌برداری صحیح شماست (وَ لَقَدْ مَکنّاکمْ فِی اَلْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَکمْ فِیها مَعایِشَ [١] شما را بر زمین مسلط کردیم، زمین را مسخّر شما قرار دادیم و مایۀ تعیّش و زندگی شما را در دل همین زمین قرار دادیم). حقی که زمین بر بشر دارد این است که آباد بشود، زراعت بشود، عمران در او صورت گیرد، مخروبه و بایر نماند. و همچنین در مورد حیوان‌ها نیز تکالیفی برای حفظ و رعایت و مواظبت آنها دارید. به همان دلیل که فکر می‌کنید زمین و موالید روی زمین برای شما آفریده شده، باید بدانید مسئول و مدیون زمین و موالید روی آن می‌باشید.

بعد فرمود: وَ لَوْ کانَ لِاَحَدٍ اَنْ یَجْرِیَ لَهُ وَ لا یَجْرِیَ عَلیْهِ لَکانَ ذلِک خالِصاً لِلّهِ سُبْحانَه اگر کسی باشد که او بر دیگران حق داشته باشد و دیگران بر او حقی نداشته باشند، او فقط طلبکار باشد، هیچ نوع مسئولیت و مدیونیّت دربارۀ او صدق نکند، او ذات اقدس الهی است، زیرا حقی که او بر بندگان دارد به معنای حظ و بهره نیست که در عوض دَیْن او به عهدۀ او بیاید. این معانی دربارۀ مخلوقات صادق است که از یکدیگر بهره می‌برند و به یکدیگر بهره می‌رسانند. خداوند غنیّ مطلق و فیّاض مطلق است. در نظام تکوین، مخلوقات در یکدیگر تأثیر دارند و از یکدیگر متأثر می‌شوند، به یکدیگر بهره می‌دهند و از یکدیگر بهره می‌برند. در نظام اجتماع هم بر طبق نظام تکوین، حقوقی و دیونی وضع شده که همه از یکدیگر بهره ببرند و به یکدیگر بهره برسانند تا اجتماع سیر کمالی خودش را طی کند. اما ذات اقدس الهی از این معانی منزّه است.

[١]. اعراف / ١٠.