یعنی نواصب این بود که اینها برای دشمنی خودشان با حضرت از روی خیال خود فلسفه و مبنایی هم تراشیده بودند و این را به صورت یک مذهب و روش دینی درآوردند. تعصب را با جهل آمیختند و همین امر منجر به ضربت خوردن امیرالمؤمنین و شهادت آن حضرت شد. عبدالرحمن بن ملجم مرادی یکی از همین افراد است.

بعد از همۀ اینها یک عامل بزرگ که در همۀ این جریان‌ها و هدف تهمت قرار دادن‌ها و فتنه‌انگیزی‌ها و آتش‌افروزی‌ها مؤثر بود و زیاد مؤثر بود جهالت و بی‌خبری عامۀ مردم بود. جهالت است که یک انبوه عظیم از مردم را آلت و ملعبۀ فکر و ارادۀ یک عده دنیاپرست قرار می‌دهد. امیرالمؤمنین خودش به این عامل اشاره می‌کند و می‌فرماید:

اِلَی اللّهِ اَشْکو مِنْ مَعْشَرٍ یَعیشونَ جُهّالاً وَ یَموتونَ ضُلاّلاً، لَیْسَ فیهِمْ سِلْعَةٌ اَبْوَرُ مِنَ الْکتابِ اِذا تُلِیَ حَقَّ تِلاوَتِهِ وَ لا سِلْعَةٌ اَنْفَقُ بَیْعاً وَ لا اَغْلی ثَمَناً مِنَ الْکتابِ اِذا حُرِّفَ عَنْ مَواضِعِهِ [١].

به خدا شکایت می‌کنم از مردمی که در جهالت و نادانی زندگی می‌کنند و در گمراهی می‌میرند؛ متاعی کم‌بهاتر از قرآن در میان آنها نیست اگر حقایق آن گفته شود، و متاعی گران‌بهاتر از قرآن برای آنها نیست اگر تحریف شود و حقایقش وارونه گردد.

این بود که می‌فرمود:

غَداً تَرَوْنَ اَیّامی وَ یُکشَفُ لَکمْ عَنْ سَرائِری وَ تَعْرِفونَنی بَعْدَ خُلُوِّ مَکانی وَ قِیامِ غَیْری مَقامی.

و السلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته

[١]. نهج البلاغه، خطبه ١٧.