و حرّیت و آزادی، سخن زیاد گفته شده و از این جهت کم و کسری وجود ندارد؛ به هر شکل و به هر صورتی که بخواهیم سخنانی در این زمینه موجود است. چیزی که کمتر یافت میشود عمل به حق و طبق عدالت و انصاف است. آنچه کمتر یافت میشود خودِ کرم و تقواست. چیزی که کیمیاست واقعیت فداکاری و گذشت است. اکسیر نایاب، یک روح حرّ و آزاد است. از این روست که بشر کمتر به سخن و گفتار وقعی میگذارد اما در مقابل عمل سر تعظیم فرود میآورد؛ یعنی آنجا که با شخصیتی روبرو میشود که حقیقتاً از حق و عدالت منحرف نمیشود و تقوا و پرهیزکاری را پیشه میسازد و روحی حرّ و آزاد دارد، خود به خود خاضع و علاقهمند میشود.

این است سرّ اینکه سخنان حکما و فلاسفه از متون کتب، کمتر تجاوز میکند ولی تعلیمات انبیا جهانگیر میشود. پس از قرنها که نظر میافکنیم میبینیم موجی که پیغمبران و اولیای خدا ایجاد کردهاند هنوز باقی است بلکه روز به روز بر عظمت و اهمیتش افزوده میشود. این موج، موج عمل و پیشقدم شدن است. سخن هرگز نمیتواند چنین موجی عظیم به وجود آورد. موج سخن، کوچک و ضعیف است و زود با برخورد به موجی بزرگتر از خود نابود میگردد.

از سخنان علی علیه السلام است که فرمود: میدان حق برای سخن وسیعترین و بازترین میدانهاست ولی برای عمل تنگترین میدانهاست ؛ یعنی اگر انسان بخواهد برای حقیقت و عدالت و راستی و درستی و امانت سخن بگوید از هر موضوعی بهتر میشود داد سخن داد و استدلال کرد و قیاس تشکیل داد و خطابه سرایی کرد؛ بسیار میدان حق برای گفتن باز و گشاد است؛ ولی اگر انسان بخواهد عمل کند چون مستلزم این است که خود را جمع و مقید سازد و از حدود خود تجاوز نکند و متعرّض حقوق دیگران نشود، عیبهای خودش را مانند عیبهای دیگران ببیند، آنوقت میبیند که مثل این است که از جای تنگی میخواهد عبور کند و برایش