خودتان از خودتان حساب بکشید پیش از آنکه از شما حساب کشیده شود. خودتان خودتان را وزن کنید و بسنجید و به سود و زیان خود برسید قبل از آنکه شما را وزن کنند و بسنجند.

همه اینها ناظر به یک اصل است و آن اینکه انسان این فرق را با سایر امور تربیت پذیر دارد که مربیان خارجی برای تربیت وی کافی نیستند، هرکسی باید در خودش حالت مربیگری نسبت به خودش پیدا شود، دو شخصیت پیدا کند: از یک نظر فرمانده باشد و از یک نظر فرمان پذیر، از یک نظر پند ده باشد و از یک نظر پند پذیر، از یک نظر ملامت کن باشد و از یک نظر ملامت پذیر، از یک نظر حساب کش باشد و از نظر دیگر حساب ده. در قرآن کریم از «نفس لوّامه» نام برده شده. نفس لوّامه یعنی نفس ملامت کن که در مواقعی که از انسان خطایی سر میزند آدمی را تحت شکنجه و عذاب و ملامت و سرزنش قرار میدهد. هیچ کس نیست که این حقیقت را در خود احساس نکرده باشد، زیرا هیچ کس نیست که خطایی کوچک یا بزرگ مرتکب نشده باشد و هیچ کس هم نیست که وجودش از این بازپرس الهی خالی باشد. بنابراین برای همه کس اتفاق افتاده که مورد بازخواست و سؤال این محکمه الهی شده و در نتیجه خودش مورد ملامت و سرزنش و مجازات خودش واقع گشته.

این از خصوصیات بارز انسان است که در خود یک نوع دوگانگی احساس میکند، اما در واقع دوگانگی نیست؛ یعنی چنین نیست که در هر کسی دو روح و دو نفس باشد، یکی از آنها حاکم و دیگری محکوم، یکی پند ده و دیگری پندپذیر باشد؛ چیزی که هست، همان طوری که رسول اکرم فرمود: خداوند این موجود عجیب را که نامش «انسان» است ترکیبی قرار داده از غرایز و تمایلات مختلف، و به این مناسبت در وی حالاتی شبیه دوگانگی پیدا میشود.