(نهم) خلاف است كه آيا ابتداء سلام بر اهل ذمه ميتوان كرد يا نه اكثر علماء گفته‌اند جايز نيست و خلافى ميان ايشان ظاهر نيست و احاديث بر نهى وارد شده است اما اگر اجماعى نباشد جزم بحرمت مشكل است و على اى حال بايد مقيد ساخت بغير حال ضرورت و مصلحت چنانچه كلينى بسند صحيح از عبد الرحمن بن حجاج روايت كرده است كه گفت عرض كردم بخدمت حضرت كاظم عليه السّلام كه مرا خبر ده كه اگر محتاج شوم به طبيب نصرانى بر او سلام كنم و دعا كنم او را حضرت فرمود بلى دعاى تو نفعى باو نميرساند و ايضا بسند حسن كالصحيح نيز اين مضمون را روايت كرده است و علامه گفته كه سلام نبايد كرد بر اهل ذمه ابتداء و اگر سلام بر ذمى يعنى كافرى كه در امان باشد يا كسى كه او را نشناسد و بعد از سلام معلوم شود كه ذمى بوده جواب او بگويد بغير سلام بآنكه بگويد هداك اللّه يعنى هدايت كند خدا تو را يا «انعم اللّه صباحك» يعنى خدا نيكو كند صباح ترا يا اطال اللّه بقائك يعنى دراز گرداند حقتعالى بقاى تو را و اگر رد سلام كند بگويد و عليك كلام علامه تمام شد و بسند حسن كالصحيح از حضرت باقر عليه السّلام منقولست كه رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود كه اگر مسلمانى بر شما سلام كند بگوئيد عليك السّلام و اگر اهل ذمه سلام كند بگوئيد عليك و بسند موثق از حضرت صادق عليه السّلام منقولست كه امير المؤمنين عليه السّلام فرمود كه ابتدا مكنيد اهل كتاب را بتسليم و اگر سلام كنند بر شما بگوئيد و عليكم و بسند موثق ديگر از حضرت صادق عليه السّلام منقولست كه اگر يهودى و نصرانى و مشرك و بت‌پرست بر كسى سلام كند و او نشسته باشد بگويد عليكم و در حديث موثق كالصحيح فرمود بگو عليك پس از اين احاديث معتبره معلوم شد كه كفار را مطلقا ابتداء بسلام نبايد كرد و احاديث ديگر در اين باب بسيار است مگر در حالت حاجت و در جواب ايشان بايد گفت عليك يا و عليك يا عليكم يا و عليكم بواو و بدون واو و هر دو جايز است و بعضى از عامه باو او را تجويز نكرده‌اند و آيا سلام تمام را بايشان ميتوان كرد بعضى مكروه و بعضى حرام ميدانند و احوط تركست آيا جواب ايشان بيكى از اين جوابها كه مذكور شد واجب است خلاف است و احوط آنست كه ترك نكند و آن عبارات غير سلام را علامه گفته است در اخبار نديده‌ام و كلينى روايت كرده است از حضرت امام رضا عليه السّلام كه به حضرت صادق عليه السّلام گفتند كه چگونه دعا كنيم از براى يهودى و نصرانى فرمود ميگوئى باو بارك اللّه لك فى دنياك يعنى خدا بركت دهد تو را در دنياى تو و از خالد قلانسى روايت كرده است كه بحضرت صادق عليه السّلام عرض كردم كه ملاقات ميكنم با ذمى و با من مصافحه ميكند فرمود دست خود را بخاك‌