كه هرگز عود بآن نكند و در مصباح الشريعة از حضرت صادق عليه السّلام روايت كرده است كه اگر غيبت بغيبت كرده شده رسيده است علاجى نيست بغير آنكه از او حليت بطلبى و اگر باو نرسيده است طلب آمرزش كن از براى او و شيخ زين الدين گفته است كه در كفاره غيبت دو حديث وارد شده است يكى آنكه كفاره غيبت آنست كه استغفار كنى از براى او و ديگرى آنكه از هر كس نزد كسى مظلمه‌اى بوده باشد در عوض او بايد كه از او حليت بطلبد پيش از آنكه روزى بيايد كه دينار و درهمى نباشد و از حسنات او بگيرند و بصاحب حق بدهند و اگر حسنات نداشته باشد از گناهان صاحب حق بر گناهان او بيافزايد و راه جمع ميان اين دو حديث آنست كه استغفار را حمل كنيم بر آنكه نرسيده است يا آنكه دستش باو نرسد كه از او حليت بطلبد و حليت طلبيدن را حمل كنيم بر آنكه باو رسيده باشد و دستش باو رسد و بدان كه خلاف است در آنكه اتيان باين امور شرط است در تحقق توبه يا توبه بمحض ندامت و عزم بر عدم عود بآن گناه توبه متحقق ميشود و آنها واجبات ديگرند مشهور ميان علماء قول اخير است كه شرط نيست بلكه از مكملات توبه‌اند و اگر نكند بر ترك توبه معاقب نخواهد بود بلكه بر ترك آنها معاقب خواهد بود و از بعضى از اخبار مستفاد ميشود كه شرط باشند و اين احوط است.

مطلب پنجم در بيان وقت توبه است‌

خلافى نيست در آنكه توبه واجب فورى است و بتأخير آن آثم ميگردد زيرا كه گناهان بمنزله سموم قاتله‌اند همچنانكه در سموم بايد مداوا كند پيش از آنكه او را هلاك كند همچنين واجب است بر كسى كه گناه كند كه مبادرت نمايد بتوبه پيش از آنكه او را هلاك كند پس تأخير توبه گناه ديگر خواهد بود و از آن نيز بايد توبه كند و اگر تأخير كند دو گناه ديگر براى تأخير توبه اين دو گناه براى او حاصل ميشود و بعنوان مضاعفه شطرنج بالا ميرود تا آنكه ميرسد در قدر يك ساعت اگر بشصت دقيقه نيز قسمت كنيم آن قدر جمع ميشود كه محاسبان ماهر از حساب آن عاجز ميشوند و چون در كمتر از دقيقه نيز توبه ميتوان كرد اگر بر ثانيه و ثالثه و رابعه قسمت كنيم بغير حقتعالى كسى حساب او را نميتواند كرد چه جاى آنكه روز و ماه و سال را بر اينها قسمت كنيم و چه جاى آنكه گناهان غير متناهى را باين نسبت قسمت كنيم پس معلوم شد كه همچنانكه نعمتهاى الهى را احصاء نميتوان كرد گناهان و تقصيرات بنده را نيز احصاء نميتوان كرد و بعضى از محققين گفته‌اند كه كسى كه تسويف و تأخير توبه ميكند و از وقتى بوقتى ديگر مى‌اندازد متردد است ميان دو خطر عظيم كه اگر از يكى سالم بماند مشكل است كه از ديگرى سالم بماند (اول) آنكه اجل گريبان او را بگيرد و وقت تدارك بگذرد و درگاه توبه مسدود گردد و برسد وقت آنكه حق تعالى‌