که در آثار و مکتوبات گوناگون یافته‌اند. متونی را که این دو برای توصیف رجال به کار گرفته‌اند، نشان‌دهنده سبک کار ایشان و سنجه‌ای است برای توصیفاتشان که بر محور پاره‌نوشته‌های خودشرح‌حال‌نگاری گذشتگان شیعه و آثار کلامی و جدلی و تألیفات فقهی بنا شده است. شیخ‌طوسی و نجاشی هم‌چنین از گزارش‌های موجود در آثار مختلف جدلی اهل تسنن و کتاب‌های رجالی ایشان و نیز شرح حال رافضه استفاده کرده‌اند. نقل قول‌های شفاهی جامعه شیعه نیز به این مطالب ضمیمه شده است.

شیعه چندین اثر رجالی دیگر نیز در همان دوره به رشته تحریر درآورده است. ویژگی برجسته کتاب محمد بن اسحاق ندیم (متوفای ٩٩١ تا ٩٩٠ م.) این است که به همه رشته‌های علوم، هنر، مکاتب فقهی و سنت‌های رایج بین مسلمانان پرداخته است. در واقع، او خود را به ذکر آثار مسلمانان محدود نکرده است، چراکه هم تألیفات مسلمانان و هم تألیفات غیرمسلمانان در حوزه‌های مختلف را فهرست کرده است. با این حال، مطالب او درباره اصحاب ائمه بسیار موجز است، به طوری که به کمتر از ده صفحه می‌رسد و تنها به تعداد اندکی از صدها پیرو ائمه اشاره می‌کند؛ بنابراین، حجم کار رجالی وی اندک است.[١١١]

دیدگاه شیعه درباره کار ابن‌ندیم را می‌توان از توضیحی که در ادامه می‌آید، به دست آورد. بنا بر قول محمدتقی شوشتری، شیخ‌طوسی به خاطر پیروی از نظریات ابن‌ندیم، دچار اشتباهات فراوانی شده است، چرا که در مواردی عیناً عبارات او را نقل می‌کند. او در ادامه می‌گوید: «در جایی که شیخ‌طوسی و نجاشی با هم اختلاف نظر دارند، باید نظر نجاشی را ترجیح داد، زیرا او به کتاب ابن‌ندیم تکیه نکرده است».[١١٢] طبق نظر

[١١١]. ر.ک: کتاب الفهرست، ج١، ص٤٣٦-٤٤٥. [در باب تشیعِ ابن‌ندیم تردید‌های جدی‌ای وجود دارد که سبب اختلاف صاحب‌نظران در انتساب وی به تشیع شده است. برای مطالعه در این مورد ر.ک: دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج٥، مقاله ١٨٦٢. مترجم].

[١١٢]. دو کتاب اصلی علم رجال، ص ١٦٩-١٧٠.

* البته بنا بر شواهدی این انتساب محل تردید است. از جمله شیخ‌طوسی در مقدمه فهرست، آن‌جا که در مقام بیان انگیزه نگارش فهرست و احصای کتب فهرست پیش از خود است، بدون آن‌که اشاره‌ای به کتاب الضعفای ابن‌غضائری داشته باشد، می‌گوید: او دو کتاب فهرست مصنفات و فهرست اصول داشته است، و دیگر آن‌که تا قرن هشتم هجری ذکری از این کتاب در منابع رجالی و روایی به چشم نمی‌خورد. برای مطالعه بیشتر ر.ک: «جستاری در باب نسبت کتاب الضعفاء به ابن‌غضائری»، مجله مطالعات اسلامی، ش٦٨. مترجم