اميرالمؤمنين على عليه السلام به شهادت تاريخ واعتراف دوست و دشمن در كمالات انسانى نقيصه‌اى نداشته و در فضائل اسلامى نمونه كاملى از تربيت پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله بود.

بحث‌هايى كه در اطراف شخصيت او شده و كتاب‌هايى كه در اين باره شيعه و سنى و ساير مطلعين و كنجكاوان نوشته‌اند، درباره هيچ‌يك از شخصيت‌هاى تاريخ اتفاق نيفتاده است.

على عليه السلام در علم ودانش داناترين ياران پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سايراهل اسلام بود و نخستين كسى است در اسلام كه در بيانات علمى خود، در استدلال آزاد و برهان را باز كرد و در معارف الهيه بحث فلسفى نمود و در باطن قرآن سخن گفت و براى نگهدارى لفظش دستور زبان عربى را وضع فرمود و تواناترين عرب بود؟ در سخنرانى (چنان‌كه در بخش ١ كتاب نيز اشاره شد) على عليه السلام در شجاعت ضرب المثل بود در آن‌همه جنگ‌ها كه در زمان پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و پس از آن شركت كرد، هرگز ترس و اضطراب از خود نشان نداد و با اين‌كه بارها و ضمن حوادثى مانند جنگ احد و جنگ حنين و جنگ خيبر و جنگ خندق، ياران پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و لشكريان اسلام لرزيدند و يا پراكنده شده فرار نمودند، وى هرگز پشت به دشمن نكرد و هرگز نشد كه كسى از ابطال و مردان جنگى با وى درآويزد و جان به سلامت برد و در عين حال با كمال توانايى ناتوانى را نمى‌كشت و فرارى را دنبال نمى‌كرد و شبيخون نمى‌زد و آب بر روى دشمن نمى‌بست.

از مسلمات تاريخ است كه آن حضرت در جنگ خيبر در حمله‌اى كه به قلعه نمود دست به حلقه در رسانيده با تكانى در قلعه را كنده به دور انداخت. [٢]

[١] . مناقب آل ابى‌طالب، ج ٣، ص ٣١٢؛ فصول المهمه، ص ١١٣- ١٢٣ و تذكرة الخواص، ص ١٧٢- ١٨٣

[٢] . تذكرة الخواص، ص ٢٧