الإمامة الإلهية
(١)
٣ ص
(٢)
٧ ص
(٣)
٧ ص
(٤)
٨ ص
(٥)
١٠ ص
(٦)
١١ ص
(٧)
١٤ ص
(٨)
١٧ ص
(٩)
١٩ ص
(١٠)
٢٠ ص
(١١)
٢٠ ص
(١٢)
٢٣ ص
(١٣)
٢٤ ص
(١٤)
٢٤ ص
(١٥)
٢٥ ص
(١٦)
٣٢ ص
(١٧)
٣٦ ص
(١٨)
٣٦ ص
(١٩)
٣٩ ص
(٢٠)
٤٣ ص
(٢١)
٤٣ ص
(٢٢)
٤٣ ص
(٢٣)
٤٥ ص
(٢٤)
٤٦ ص
(٢٥)
٤٧ ص
(٢٦)
٤٨ ص
(٢٧)
٥٠ ص
(٢٨)
٥٥ ص
(٢٩)
٥٥ ص
(٣٠)
٥٦ ص
(٣١)
٥٩ ص
(٣٢)
٦٣ ص
(٣٣)
٦٩ ص
(٣٤)
٦٩ ص
(٣٥)
٧٠ ص
(٣٦)
٧١ ص
(٣٧)
٧٣ ص
(٣٨)
٧٥ ص
(٣٩)
٧٦ ص
(٤٠)
٨٤ ص
(٤١)
٩١ ص
(٤٢)
٩٣ ص
(٤٣)
٩٣ ص
(٤٤)
٩٩ ص
(٤٥)
١٠٢ ص
(٤٦)
١٠٧ ص
(٤٧)
١٠٩ ص
(٤٨)
١١٤ ص
(٤٩)
١٢٠ ص
(٥٠)
١٢٠ ص
(٥١)
١٢٠ ص
(٥٢)
١٢١ ص
(٥٣)
١٢٣ ص
(٥٤)
١٢٣ ص
(٥٥)
١٢٨ ص
(٥٦)
١٣٠ ص
(٥٧)
١٣٠ ص
(٥٨)
١٣٤ ص
(٥٩)
١٣٤ ص
(٦٠)
١٣٩ ص
(٦١)
١٤٠ ص
(٦٢)
١٤١ ص
(٦٣)
١٤٢ ص
(٦٤)
١٤٣ ص
(٦٥)
١٥٦ ص
(٦٦)
١٥٧ ص
(٦٧)
١٥٧ ص
(٦٨)
١٥٩ ص
(٦٩)
١٦٠ ص
(٧٠)
١٧٧ ص
(٧١)
١٨٠ ص
(٧٢)
١٨٤ ص
(٧٣)
١٨٥ ص
(٧٤)
١٨٩ ص
(٧٥)
١٩١ ص
(٧٦)
١٩٥ ص
(٧٧)
١٩٧ ص
(٧٨)
١٩٧ ص
(٧٩)
١٩٩ ص
(٨٠)
٢٠٠ ص
(٨١)
٢٠١ ص
(٨٢)
٢٠٢ ص
(٨٣)
٢٠٣ ص
(٨٤)
٢٠٣ ص
(٨٥)
٢٠٤ ص
(٨٦)
٢٠٦ ص
(٨٧)
٢٠٩ ص
(٨٨)
٢١٠ ص
(٨٩)
٢١٦ ص
(٩٠)
٢٢١ ص
(٩١)
٢٢٢ ص
(٩٢)
٢٢٢ ص
(٩٣)
٢٢٤ ص
(٩٤)
٢٢٧ ص
(٩٥)
٢٢٨ ص
(٩٦)
٢٣٢ ص
(٩٧)
٢٣٥ ص
(٩٨)
٢٤٣ ص
(٩٩)
٢٤٥ ص
(١٠٠)
٢٤٨ ص
(١٠١)
٢٥٠ ص
(١٠٢)
٢٥١ ص
(١٠٣)
٢٥١ ص
(١٠٤)
٢٥٢ ص
(١٠٥)
٢٥٣ ص
(١٠٦)
٢٥٤ ص
(١٠٧)
٢٥٤ ص
(١٠٨)
٢٥٩ ص
(١٠٩)
٢٥٩ ص
(١١٠)
٢٦١ ص
(١١١)
٢٦٩ ص
(١١٢)
٢٧٩ ص
(١١٣)
٢٨١ ص
(١١٤)
٢٨١ ص
(١١٥)
٢٨٦ ص
(١١٦)
٢٨٩ ص
(١١٧)
٢٨٩ ص
(١١٨)
٢٩١ ص
(١١٩)
٢٩٣ ص
(١٢٠)
٢٩٥ ص
(١٢١)
٢٩٨ ص
(١٢٢)
٢٩٩ ص
(١٢٣)
٣٠١ ص
(١٢٤)
٣٠٤ ص
(١٢٥)
٣٠٥ ص
(١٢٦)
٣٠٨ ص
(١٢٧)
٣٠٨ ص
(١٢٨)
٣٠٨ ص
(١٢٩)
٣١١ ص
(١٣٠)
٣١٢ ص
(١٣١)
٣١٣ ص
(١٣٢)
٣١٤ ص
(١٣٣)
٣١٥ ص
(١٣٤)
٣١٦ ص
(١٣٥)
٣١٧ ص
(١٣٦)
٣٢٢ ص
(١٣٧)
٣٢٤ ص
(١٣٨)
٣٣٥ ص
(١٣٩)
٣٤٤ ص
(١٤٠)
٣٤٧ ص
(١٤١)
٣٤٧ ص
(١٤٢)
٣٤٧ ص
(١٤٣)
٣٤٨ ص
(١٤٤)
٣٤٨ ص
(١٤٥)
٣٥٠ ص
(١٤٦)
٣٥٢ ص
(١٤٧)
٣٥٤ ص
(١٤٨)
٣٦٠ ص
(١٤٩)
٣٦١ ص
(١٥٠)
٣٦٤ ص
(١٥١)
٣٦٦ ص
(١٥٢)
٣٦٧ ص
(١٥٣)
٣٦٩ ص
(١٥٤)
٣٧٤ ص
(١٥٥)
٣٨٠ ص
(١٥٦)
٣٨٣ ص
(١٥٧)
٣٨٩ ص
(١٥٨)
٣٨٩ ص
(١٥٩)
٣٩٠ ص
(١٦٠)
٣٩٣ ص
(١٦١)
٣٩٤ ص
(١٦٢)
٣٩٤ ص
(١٦٣)
٣٩٦ ص
(١٦٤)
٣٩٧ ص
(١٦٥)
٣٩٩ ص
(١٦٦)
٤٠٠ ص
(١٦٧)
٤٠٣ ص
(١٦٨)
٤٠٦ ص
(١٦٩)
٤٠٨ ص
(١٧٠)
٤١٥ ص
(١٧١)
٤١٦ ص
(١٧٢)
٤١٧ ص
(١٧٣)
٤١٧ ص
(١٧٤)
٤٢١ ص
(١٧٥)
٤٢١ ص
(١٧٦)
٤٢٢ ص
(١٧٧)
٤٢٥ ص
(١٧٨)
٤٢٥ ص
(١٧٩)
٤٢٥ ص
(١٨٠)
٤٢٥ ص
(١٨١)
٤٢٦ ص
(١٨٢)
٤٢٨ ص
(١٨٣)
٤٣٢ ص
 
٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص

الإمامة الإلهية - السند، الشيخ محمد - الصفحة ٣١٩

وأقيموا الصلاة) [١]، إذ ليس المراد السجود لبيت موسى بل هو سجود لله وإكرام واحترام للشخص.

أما الوجه الثاني: فابتداء ليتنبه إلى أنه غير الوجه الاول إذ أنه يتم ولو فرض التنزل بأن السجود ليس ذاتيه العبادة فهو منهي عنه من قبل الشارع ايقاعه لغير الله.وبذلك لا نحتاج إلى تأويل آيات السجود في القرآن، بل بأن السجود بهذا المعنى لم يكن محرما في شريعة يوسف وموسى عليهما السلام، وعلى كل حال نقول أن السجود بمعنى العبادة لغير الله منهي عنه من قبل الشارع.

أما الآية الكريمة التي نحن بصددها فإنه - على ما ذكرنا - لا حاجة لتأويل السجود إلى معنى الخضوع والاحترام وما معناه، ولا حاجة إلى القول أن السجود على معناه الحقيقي ولا مانع منه لأنه لم يكن محرما إلا في شريعة الخاتم، لا حاجة إلى كل هذا بل نقول ان السجود لا مانع منه حيث لم يوقع بقصد العبادة.

مضافا إلى أنه لو كان منهيا عنه فيمكن أن يأمر الله تعالى به في هذا الموضع ويكون تخصيصا للنهي العام عن السجود لغير الله ولا مانع من تخصيص العام - على الوجه الثاني - حيث أن السجود كان تكريما لآدم، وقد أشارت الروايات من الفريقين إلى أن ابليس كان ومازال يستطيع التوبة بالسجود لآدم فلو سجد لتاب الله عليه، وهذا من سعة حلمه تعالى بعباده إلا أن ابليس أخذته العزة بالاثم فأبى عن السجود.

٢ ـ ومن أجل الوصول إلى المعنى المراد من السجود في الآيات الكريمة نستعرض عدداً من النقاط:

آ ـ نعيد التذكير بأن القرآن كتاب حقائق فعندما نلاحظ لفظ كرر عدة مرات فلا يمكن القول أن التعبير به أمر أدبي بل يكون إشارة إلى ماهية معينة أراد الحق تعالى إفهامها لخلقه وهذا هو ما ذكرناه سابقا في مقدمة البحث.


[١]يونس: ٨٧.