رسیده بود ، درست می‌گفتند . آنکه دستش به گوش فیل رسیده بود ، گفت‌ شکل بادبزن است ، راست می‌گفت ، آن چیزی را که او لمس کرده بود ، شکل‌ بادبزن بود ، اما فیل به شکل باد بزن نبود . آن کس که دستش به خرطوم‌ فیل خورده بود ، گفت فیل به شکل ناودان است . هم درست بود و هم غلط . درست بود از آن جهت که چیزی که او لمس کرده بود ، به شکل ناودان بود و غلط بود چون فیل به شکل ناودان نبود . فیل یک مجموعه است که یک عضوش‌ مثل پشت بام است یعنی پشت فیل و یک عضوش مثل استوانه است یعنی پای‌ فیل ، یک عضو دیگرش مثل ناودان است یعنی خرطوم فیل ، اما فیل در مجموع‌ خودش فیل است . این است که برداشتها ، هم درست است و هم در عین حال‌ غلط . برداشت امثال " دعبل خزاعی " از نهضت اباعبدالله ، به تناسب زمان‌ ، فقط جنبه‌های پرخاشگری آن است . برداشت " محتشم کاشانی " جنبه‌های‌ تاثر آمیز ، رقت آور و گریه آور آن است . برداشت " عمان سامانی " یا صفی علیشاه از این نهضت ، برداشتهای عرفانی ، عشق الهی ، محبت الهی و پاکبازی در راه حق است که اساسی ترین جنبه‌های قیام حسینی جنبه پاکبازی‌ او در راه حق است . همه این برداشتها درست است ولی به عنوان یکی از جنبه‌ها . او که از جنبه حماسی گفته ، او که از جنبه اخلاقی گفته است ، او که از جنبه پند و اندرز گفته است ، همه درست گفته‌اند ، ولی برداشت هر یک ، از یک جنبه و عضو این نهضت است نه از تمام اندام آن . وقتی‌ بخواهیم به جامعیت اسلام نظر بیفکنیم