موجودی مختار و آزاد و انتخابگر است تاریخ در حرکت خود نوسانات دارد ، گاهی جلو می‌رود ، و گاهی به عقب بر می‌گردد ، گاه به راست منحرف می‌شود و گاه به چپ ، گاهی تند می‌رود و گاهی کند و احیانا برای مدتی ساکن و راکد و بی حرکت می‌ماند ، یک جامعه همچنانکه تعالی می‌یابد انحطاط پیدا می‌کند ، تاریخ تمدنهای بشری جز یک سلسله تعالیها و سپس انحطاطها و انقراضها نیست ، در عین حال همچنانکه " توین بی " مورخ و دانشمند شهیر معاصر گفته است : انحطاط تمدنها امری اجتناب ناپذیر است ، ولی تاریخ‌ بشریت در مجموع خود یک خط سیر تکاملی را طی کرده است .

بسوی آزادی از جبر طبیعت و اجتماع

ز - سیر تکاملی بشریت به سوی آزادی از اسارت طبیعت مادی و شرائط اقتصادی و منافع فردی و گروهی ، و به سوی هدفی بودن و مسلکی بودن و حکومت و اصالت بیشتر ایمان و ایدئولوژی بوده و هست . اراده بشرابتدائی‌ بیشتر تحت تأثیر محیط طبیعی و محیط اجتماعی و طبیعت حیوانی خودش شکل‌ گرفته و متأثر شده است ، ولی اراده بشر در اثر تکامل و فرهنگ و توسعه‌ بینش و گرایش به ایدئولوژی های مترقی ، در اثر تکامل فرهنگ و توسعه‌