موجود است - از واقعیات تاریخی شاهد می‌آورد که نه نهضتهای پیشبرنده در انحصار محرومان و مستضعفان هر دوره بوده ، بلکه احیانا افرادی از بطن‌ طبقات مرفه و برخوردار برخاسته و خنجر خویش را در قلب نظام حاکم فرو برده‌اند ، آن چنانکه در قیام ابراهیم و موسی و رسول اکرم و امام حسین‌ مشهود است و نه همیشه هدفها منحصرا مادی بوده است ، آن چنانکه در نهضت‌ مسلمانان صدر اول گواه راستین آن را در می‌یابیم که علی ( ع ) با این جمله‌ ماهیت نهضت آنها را مشخص می‌کند : « و حملوا بصائرهم علی اسیافهم » [١] : همانا بینشهای واقع بینانه خویش را بر شمشیرهای خود حمل می‌کردند ، و نه همیشه به موازات تکامل ابزار تولید بوده است ، مانند قیامهای‌ آزادیخواهانه شرق و غرب در دو قرن گذشته برای بر قراری دموکراسی که‌ نمونه‌اش نهضت مشروطیت ایران است . آیا در ایران ابزار تولید تکامل‌ یافت و بحران ایجاد کرد و منتهی به نهضت مشروطیت شد ؟ ! و نه همیشه نابسامانیهای جامعه مولود نارسائی ایدئولوژی و مقررات‌ موجود بوده تا نیاز به نابود کردن و جانشین ساختن مقررات دیگر پیدا شود ، بلکه گاهی مولود عدم اجرای مقررات مورد قبول بوده است ، و هدف نهضت‌

[١] نهج البلاغه خطبه . ١٤٨