خصلت اساسی ویژه‌ای انسان که معیار انسانیت اوست و بدون آن از انسانیت فقط نام می‌ماند و بس ، نیروی تسلط و حاکمیت انسان بر نفس‌ خویش و قیام علیه تبه کاریهای خود است ، روشنیهای حیات انسانی در طول‌ تاریخ از همین خصلت ناشی می‌شود و این خصلت عالی در نظریه ابزاری نادیده‌ گرفته شده است .

تلقی قرآن

بدون شک تعبیر و تفسیر قرآن از تاریخ ، به شکل دوم است . از نظر قرآن‌ مجید ، از آغاز جهان همواره نبردی پیگیر میان گروه اهل حق و گروه اهل‌ باطل ، میان گروهی از طراز ابراهیم و موسی و عیسی و محمد صلوات الله‌ علیهم و پیروان مؤمن آنها و گروهی از طراز نمرود و فرعون و جباران یهود و ابوسفیان و امثالهم بر پا بوده است ، هر فرعونی موسائی در برابر خود داشته است " لکل فرعون موسی " . به تعبیر مولوی همواره دو پرچم ، یکی سپید و دیگری سیاه ، در جهان‌ افراشته بوده است :

دو علم افراخت اسپید و سیاه

آن یکی آدم دگر ابلیس راه