میزان تولید ، نظامات اجتماعی موجود ، قدرت حل مشکلات اجتماعی را از دست می‌دهد . بار دیگر جامعه دچار بن بست و تضاد می‌شود و ضرورت دگرگونی‌ نظامات اقتصادی و اجتماعی پیدا می‌شود ، این مرحله نیز جای خود را به ضد و نفی کننده خود میدهد و مرحله جدیدتری آغاز می‌شود و همین طور . . . تاریخ - مانند خود طبیعت - همواره از میان اضداد عبور می‌کند ، یعنی‌ حلقات پیوسته تاریخ عبارت است از مجموعه‌ای از اضداد ، که هر مرحله‌ قبلی ، مرحله بعدی را در درون خود پرورانده است و پس از یک سلسله‌ کشمکشها جای خود را به او داده است . این طرز تفکر درباره طبیعت و تاریخ ، تفکر دیالکتیکی نامیده می‌شود ، و چون در مورد تاریخ ، همه ارزشهای اجتماعی را در طول تاریخ ، تابع و وابسته به ابزار تولید می‌داند ، ما این طرز تفکر و این بینش را در مورد تاریخ " بینش ابزاری " می‌نامیم . از این به بعد هرگاه بگوئیم " بینش‌ ابزاری تاریخ " مقصودمان این طرز خاص از تفکر درباره تحولات تاریخی‌ است که از آن به مادیت تاریخی ( ماتریالیسم تاریخی ) تعبیر می‌شود و خلاصه‌اش این است که تاریخ ماهیت و طبیعت مادی دارد و وجود دیالکتیکی .