توجیه و تفسیر وضع اقتصادی جامعه است و هنگامی که زیر بنای جامعه ، در اثر تکامل ابزار تولید و بالا رفتن سطح تولید دگرگون می‌شود ، جبرا روبناها باید تغییر کند . ولی همواره قشر وابسته به اقتصاد کهن که دگرگونی را به‌ زیان خود می‌بیند کوشش می‌نماید وضع را به همان حال که هست نگهدارد ، اما قشر نو خاسته ، یعنی قشر وابسته به ابزار تولیدی جدید ، قشری که منافع‌ خود را در دگرگونی اوضاع و بر قراری نظامی جدید تشخیص می‌دهد ، کوشش‌ می‌کند جامعه را تغییر دهد و جلو ببرد و سایر شؤون اجتماعی را با ابزار تکامل یافته و سطح جدید تولید هماهنگ سازد . نزاع و کشمکش میان این دو گروه - که یکی جامد الفکر و وابسته به گذشته‌ و دیگری روشنفکری و وابسته به آینده است ، یکی فضای موجود را برای تنفس‌ خود لازم می‌شمارد و می‌خواهد آنرا نگهدارد و دیگری فضای تنفس جدیدی جستجو می‌کند ، یکی در حال زوال و دیگری در حال رشد است - سخت در می‌گیرد و شدت می‌یابد تا به اوج خود که نقطه انفجار است می‌رسد و جامعه با یک گام‌ انقلابی به صورت دگرگونی نظام کهن و بر قراری نظام جدید و به صورت‌ پیروزی نیروهای نو و شکست کامل نیروهای کهنه تبدیل به ضد خود می‌گردد و مرحله تازه‌ای از تاریخ آغاز می‌شود . این مرحله از تاریخ نیز به نوبه خود سرنوشتی مشابه با مرحله قبلی دارد ، یعنی به دنبال تکامل ابزار تولید ، انسانهای نوتر پا به میدان می‌گذارند ، و به علت بالا رفتن