به عبارت دیگر درباره تکامل تاریخ دو گونه بینش و دو گونه طرز تفکر وجود دارد و بر حسب هر یک از این دو طرز تفکر " انتظار بزرگ " شکل و صورت و بلکه ماهیت خاص پیدا می‌کند . اکنون به توضیح این دو طرز تفکر می‌پردازیم و البته آن اندازه به توضیح‌ این دو طرز تفکر می‌پردازیم که مسأله با " انتظار " و امید به آینده و نوع راهگشائی به سوی آینده مربوط است و نه بیشتر .

بینش دیالکتیکی یا ابزاری

برخی ، تحولات تکاملی تاریخ را از زاویه انقلاب اضداد به یکدیگر توجیه‌ می‌کنند ، منحصر به تاریخ جزئی از طبیعت است ، تحولات تکاملی طبیعت را به طور کلی از این راه توجیه می‌نمایند . ما الزاما ناچاریم پیش از آن که‌ به توضیح توجیه ابزاری تاریخ بپردازیم ، توجیه دیالکتیکی طبیعت را که‌ مبنای توجیه ابزاری تاریخ است اندکی توضیح دهیم . بینش دیالکتیکی طبیعت بر این اساس است که اولا طبیعت در حرکت و تکاپوی دائم است ، ثابت و توقف و