پیشین جاری شده است انتظاری دارند ؟ هرگز در سنت خدا تبدیل ( جانشین‌ شدن سنتی به جای سنتی ) یا تغییر ( دگرگونی یک سنت ) نخواهی یافت . قرآن کریم ، نکته فوق‌العاده آموزنده‌ای در مورد سنتهای تاریخ یاد آوری‌ می‌کند و آن این که مردم می‌توانند با استفاده از سنن جاریه الهیه در تاریخ‌ ، سرنوشت خویش را نیک یا بد گردانند ، به این که خویش و اعمال و رفتار خویش را نیک یا بد گردانند ، یعنی سنتهای حاکم بر سرنوشتها در حقیقت یک سلسله عکس العملها و واکنشها در برابر عملها و کنشها است . عملهای معین اجتماعی عکس‌العملهای معین به دنبال خود دارد . از این رو تاریخ در عین آن که با یک سلسله نوامیس قطعی و لایتخلف اداره می‌شود ، نقش انسان و آزادی و اختیار او به هیچوجه محو نمی‌گردد . قرآن آیات زیادی در این زمینه دارد ، کافی است که برای نمونه آیه ١١ از سوره مبارکه رعد را بیاوریم : « ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم »: خداوند وضع حاکم و مستولی بر قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آن که‌ آن چه در خلق و خوی و رفتار خود دارند تغییر دهند .

توجیه و تفسیر تکامل تاریخ

اگر در مکتبی ، جامعه ، دارای شخصیت و طبیعت