و گفت: «پسرم! هرگاه شيطان از راه شك و ترديد به سوى تو آمد، او را به وسيله يقين و اخلاص، شكست بده، و هرگاه از راه تنبلى و خستگى وارد شد، با ياد قبر و قيامت، بر او چيره شو، و هرگاه از راه علاقه و ترس وارد شد، به او خبر ده كه دنيا جدا شدنى و رها شدنى است».

٣٩٧. الرضا عن اللّه، ابن أبى الدنيا به نقل از سعيد بن مُسيَّب: لقمان به پسرش گفت: « [بكوش تا] هيچ كار خوش‌آيند و ناخوش‌آيندى براى تو پيش نيايد، مگر اين كه در باطن خود، آن را خيرى براى خوش بشمارى».

پسر لقمان گفت: به اين سفارش تو نمى‌توانم عمل كنم، مگر بدانم كه مطلب، همان گونه است كه گفتى.

لقمان گفت: «اى پسرم! همانا خداوند عز و جل پيامبرى را مبعوث كرده است. بيا تا پيش او برويم كه بيان آنچه برايت گفتم، نزد اوست».

پسر لقمان گفت: ما را پيش او ببر.

لقمان و پسرش، هر كدام سوار بر الاغ جداگانه، به راه افتادند و هر چه زاد و توشه لازم داشتند، با خود برداشتند. روزها و شب‌ها راه رفتند تا به غارى رسيدند و خود را براى سفر به درون آن غار، مهيّا كردند. داخل غار شدند و به اندازه‌اى كه خداوند خواسته بود، در آن راه رفتند، تا اين كه از غار بيرون آمدند، در حالى كه روز، بالا آمده بود و گرما شدّت گرفته بود و آب و توشه تمام شده بود. الاغ‌ها ايستاندند. لقمان و پسرش پياده شدند و الاغ‌ها را از پشت سر، به سرعت راندند.

وقتى لقمان جلو را نگاه كرد، ديد سياهى و دودى، از دور پيداست. پيش خود گفت: «سياهى، درخت است و دود هم آبادى و مردم».

در حالى كه در حركت بودند، پاى پسر لقمان، روى استخوان تيزى رفت. استخوان، از كف پا فرو رفت و از بالاى آن بيرون آمد. پسر لقمان، بى‌هوش به زمين افتاد. لقمان، وقتى متوجّه شد كه پسرش به زمين افتاده، به سويش پريد و او را به سينه‌اش چسباند. استخوان را با دندان‌هايش بيرون آورد و دستارى را كه همراه داشت، پاره كرد و به پاى او پيچيد. سپس به چهره پسرش نگريست. چشمانش پر از اشك شد و قطره‌اى از اشكش بر چهره فرزندش افتاد.

پسر، متوجّه اشك پدر شد و ديد كه پدرش گريه مى‌كند. گفت: پدر جان! دارى گريه مى‌كنى و با اين حال، مى‌گويى: «اين براى تو خير است»؟! چه طور اين برايم خير است، در حالى كه تو مى‌گريى؟ در حالى كه آب و غذا تمام شده و من و تو، در اينجا مانده‌ايم؟ اگر بروى و مرا رها كنى، تا زنده‌اى، در غم و اندوه به سر مى‌برى و اگر با من بمانى، هر دو مى‌ميريم. پس چه طور اين برايم خير باشد، در حالى كه تو مى‌گريى؟

لقمان گفت: «گريه‌ام اى پسرم! از آن روست كه من دوست دارم همه دنيايم را فداى تو بكنم؛ من پدرم و دل پدر، نازك است. اما اين كه‌

گفتى: چه طور اين كار برايم خير است؟ شايد آنچه از تو دور شده، بزرگ‌تر از اين بلايى باشد كه بدان گرفتار آمده‌اى و شايد آنچه بدان گرفتار شده‌اى، آسان‌تر از آن باشد كه از تو دور شده است».

لقمان، در اين حال كه با پسرش حرف مى‌زد، بار ديگر جلوى خود را نگاه كرد؛ ولى آن دود و سياهى را نديد و پيش خود گفت: «مگر آنجا چيزى نديديم؟» و گفت: «حتما ديدم؛ ولى شايد خداوند، براى آنچه ديدم، چيز تازه‌اى پيش آورده باشد!».

در همين فكر بود كه جلوى خود را نگاه كرد. ديد شخصى سوار بر اسب ابلق، به طرف او مى‌آيد و لباس سفيد و دستار سفيدى دارد كه هوا را صاف و روشن مى‌كند. پيوسته با گوشه چشم، به او نگاه مى‌كرد تا اين كه نزديك شد؛ ولى از او پنهان شد. سپس فرياد زد و گفت: آيا تو لقمانى؟

گفت: «آرى».

گفت: حكيم تويى؟

گفت: «چنين مى‌گويند، و پروردگارم مرا چنين وصف كرده است».

گفت: اين پسر سفيه تو، چه مى‌گويد؟

گفت: «اى بنده خدا! تو كيستى كه من سخن تو را مى‌شنوم، ولى روى تو را نمى‌بينم؟».

گفت: من جبرئيل هستم. مرا كسى جز فرشته مقرّب و پيامبر مرسَل نمى‌بيند. اگر اين نبود، مرا مى‌ديدى. اين پسر سفيه تو، چه مى‌گويد؟

لقمان، پيش خود گفت: «اگر تو جبرئيلى، خودت به آنچه پسرم گفته، آگاهى».

جبرئيل عليه السلام گفت: من وظيفه‌اى نداشتم جز اين كه شما را حفظ كنم. با من بياييد. پروردگارم به من فرمان داد كه اين شهر و اطراف آن را و هر چه را در آن است، فرو برم. آن‌گاه، مرا خبر كردند كه شما مى‌خواهيد به اين شهر بياييد. از اين رو، از خدا خواستم كه هر طور خود اراده مى‌كند، شما را از برخورد با من باز دارد. پس خداوند عز و جل شما را با آنچه پسرت بدان گرفتار شد، از برخورد با من بازداشت و اگر آن گرفتارىِ پسرت نبود، شما را هم با ديگران فرو مى‌بردم.

سپس جبرئيل عليه السلام به پاى پسر لقمان دست كشيد، او به پا خاست، و به ظرف غذا دست كشيد، پر از غذا شد، و به ظرف آب دست كشيد، پر از آب شد. سپس آن دو و الاغ‌هايشان را حمل كرد و مانند پرنده پروازشان داد تا به خانه‌اى رسيدند كه چند شبانه‌روز بود از آن خارج شده بودند.