حكمت نامه لقمان - محمدی ریشهری، محمد - الصفحة ٢٤٣ - فصل دهم حكمت هاى جامع
٣٧٤. امام صادق عليه السلام در تفسير اين گفته خداى متعال: «و هنگامى كه لقمان به پسرش درحالىكه او را موعظه مىكرد گفت: «اى پسرك من! به خدا شرك نورز؛ چرا كه شرك، ستمى بزرگ است»»: لقمان به حكمتى چند، پسرش را موعظه كرد، تا [سپيده صبح،] شكافته شد.
و در موعظه او به پسرش، چنين بود كه گفت: «اى پسرم! از زمانى كه تو به دنيا آمدى، پشت به آن كردهاى و رو به آخرت دارى، پس خانهاى كه به سوى آن مىروى، به تو نزديكتر است از خانهاى كه از آن دور مىشوى.
اى پسرم! با دانشمندان همنشينى كن و تنگاتنگ آنان بنشين، [ولى]
با آنان مجادله نكن، كه بازت مىدارند. و به اندازه لازم، از دنيا برگير، و آن را چنان رها نكن كه سربارِ مردم شوى، و آنچنان در آن وارد نشو كه به آخرتت زيان رسانَد. روزهاى بگير كه شهوتت را قطع كند، و چنان روزهاى نگير كه از نماز، بازت بدارد؛ چرا كه نماز، نزد خدا محبوبتر از روزه است.
اى پسرم! دنيا دريايى عميق است كه بسيارى در آن هلاك شدهاند. پس كشتىِ خود را در دنيا، ايمان، بادبان آن را توكّل، و توشه خود را در آن، تقواى الهى قرار بده. پس اگر نجات يا فتى، در سايه رحمت خداست، و اگر هلاك شدى، به سبب گناهانت خواهد بود.
اى پسرم! اگر در كودكى ادب شوى، در بزرگى سودش را مىبرى. هر كه آهنگ ادب كند، به [كسب هر چه بيشترِ] آن همّت مىگمارد و هر كه به آن همّت گمارد، خود را براى آموختن آن، به سختى مىاندازد و هر كه خود را براى آموختن آن، به سختى بيندازد، آن را شديدتر طلب مىكند و هر كه آن را به شدّت طلب كند، به سودش دست مىيابد. بنا بر اين، آن را عادت خود قرار بده.
تو جانشين پيشينيانت هستى، و جانشين تو از آن سود خواهد برد و مشتاق، به تو اميد دارد و ترسا، از قدرت تو مىهراسد. و بپرهيز از اين كه در كسب آن (ادب)، تنبلى كنى و در پىِ چيز ديگرى بروى. اگر در برابر دنيا شكست خوردى، در برابر آخرت شكست نخور، حال اگر دانش را در جايگاهش نجستى، هر آينه در برابر آخرت نيز شكست خوردهاى.
در روزها و شبها و لحظاتت، براى خودت زمانى را جهت جستجوى دانش قرار بده؛ چرا كه تو براى آن، چيزى ضايع كنندهتر از رها كردنِ آن نمىيابى. و در باره آن، با لجوج، بگومگو نكن و با فقيه، مجادله نكن و با پادشاه، دشمنى نكن و با ستمگر، همراهى و دوستى نكن و با فاسدِ پليد و متّهم، رفاقت نكن و دانشت را ذخيره كن؛ همان گونه كه سكّهات را ذخيره مىكنى.
اى پسرم! از خدا چنان بترس كه اگر در روز رستاخيز، نيكىِ دو جهان را به همراه داشته باشى، [باز هم] از عذابش بترسى، و چنان به خدا اميدوار باش كه اگر در روز رستاخيز، گناه دو جهان را به همراه داشته باشى، [باز هم] به آمرزش او اميدوار باشى».
پسرش به او گفت: اى پدر! چگونه مىتوانم چنين باشم، در حالى كه تنها يك دل دارم؟
لقمان بدو گفت: «پسرم! اگر دل مؤمن بيرون آورده شود و شكافته شود، دو نور در آن يافت مىشود: نورى براى ترس و نورى براى اميد، كه اگر وزن شوند، هيچ يك بر ديگرى، هموزن ذرّهاى برترى نمىيابد.
هر كه به خدا ايمان آورَد، سخن خدا را تصديق مىكند و هر كه سخن خدا را تصديق كند، امر خدا را به جا مىآورد، و هر كه امر خدا را به جا نياورَد، سخن خدا را تصديق نكرده است. بخشى از اخلاق، بخش ديگر را تأييد مىكند؛ پس آن كه ايمانِ راستين به خدا دارد، خالصانه و خيرخواهانه براى خدا كار مىكند و آن كه خالصانه و خيرخواهانه براى خدا كار كند، هر آينه ايمان راستين به خدا دارد، و آن كه خدا را اطاعت كند، از او مىترسد و آن كه از او بترسد، دوستش دارد، و آن كه دوستش داشته باشد، از فرمانش پيروى مىكند و آن كه از فرمانش پيروى كند، شايسته بهشت و خشنودىِ اوست، و آن كه از خشنودى خدا پيروى نكند، خشم او را بر خود آسان گردانيده است. از خشم خدا به خدا پناه مىبريم!
اى پسرم! به دنيا اتّكا نكن و دلت را به آن مشغول نساز؛ چرا كه خداوند، هيچ چيزى را سستتر از آن نيافريده است. مگر نمىبينى كه نعمتِ دنيا را پاداش فرمانبُرداران قرار نداده، و گرفتارىِ آن را كيفر نافرمانان قرار نداده است؟!».