حكمت نامه لقمان - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٧ - ٣ حكمت حقيقى

است. از اين رو، خواصّ دانش حقيقى و آثارش، بر آن، مترتّب مى‌گردد، كه از مهم‌ترينِ آنها بيم از خداوند متعال است:

«إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ.[١]

از بندگان خدا، تنها دانايان‌اند كه از او بيم دارند».

در كلام پيامبر خدا، حكمت حقيقى، عينا بر اين اثر، منطبق شده است، آنجا كه مى‌فرمايد:

خشية الله رأس كل حكمة.[٢]

بيم از خداوند عز و جل، اساس هر حكمتى است.

حكمت حقيقى، جاذبه‌اى عقلانى بر ضدّ كشش‌هاى نفسانى است‌[٣] كه هر اندازه در جان انسانْ قوّت يابد، به همان اندازه، تمايلات نفسانى در او ضعيف مى‌شوند،[٤] تا آنجا كه كاملًا از بين مى‌روند.[٥] در اين حال است كه عقل به طور كامل، زنده مى‌گردد[٦] و زمام انسان را به دست مى‌گيرد و از آن پس، زمينه‌اى براى انجام دادن كارهاى ناشايست، در وجود انسان، باقى نمى‌مانَد. در نتيجه، حكمت، با عصمت، همراه مى‌گردد[٧] و در نهايت، همه‌

[١] فاطر: آيه ٢٨.

[٢] حلية الأولياء: ج ٢ ص ٣٨٦، مسند الشهاب: ج ١ ص ٥٩ ح ٤١.

[٣] اشاره است به روايتى از امام صادق عليه السلام:« الحكمة ضدّ الهوى؛ حكمت، ضدّ هوس است»( الخصال: ص ٥٩١ ح ١٣).

[٤] اشاره است به حديثى از امام على عليه السلام:« كلّما قويت الحكمة ضعفت الشهوة؛ هرگاه حكمت نيرومند گردد، خواسته‌هاى نفسانى ضعيف مى‌شوند»( غرر الحكم: ح ٧٢٠٥).

[٥] اشاره است به حديثى از امام على عليه السلام در وصف مؤمن كه مى‌فرمايد:« ميتة شهوته؛ خواسته‌هاى نفسش مُرده‌اند».

[٦] اشاره است به حديثى از امام على عليه السلام در وصف سالك إلى اللّه:« قد أحيا عقلَه و أمات نفسَه؛ خِردش را زنده كرده و نفسش را ميرانده است».

[٧] ر. ك: دانش‌نامه عقايد اسلامى: ج ٢، معرفت‌شناسى/ بخش پنجم/ فصل سوم: آثار حكمت/ عصمت.