تاريخ حديث شيعه از آغاز سده چهاردهم هجرى تا امروز - وفايى، مرتضى - الصفحة ٨٥ - دو اربعين نويسى يا چهل حديث نگارى

دو. اربعين نويسى يا چهل حديث‌نگارى‌

واژه‌هاى «الأربعين» يا «كتاب الأربعين» يا «اربعين حديثاً»، اصطلاحاً به مجموعه‌ها و رساله‌هايى گفته مى‌شود كه در برگيرنده «چهل حديث» از پيامبر اكرم يا معصومان عليهم السلام هستند و در زبان فارسى به نام «چهل حديث» خوانده مى‌شوند. شايد ريشه‌اصلى‌اين نوع‌گردآورى احاديث، حديث مشهورپيامبر صلى الله عليه و آله باشدكه‌فرموده است:

مَن حفظ من امّتى أربعين حديثاً ينتفعون بها، بعثه اللَّه تعالى يوم القيامة فقيهاً عالماً.[١]

هر كس براى بهره‌گيرى امّت من، چهل حديث حفظ كند، خداوند متعال، روز قيامت، او را دين‌شناسى دانشمند برمى‌انگيزد.

پيشينه نگارش چهل حديث به قرون اوّليه اسلام باز مى‌گردد، ليكن تعيين تاريخ دقيق آغاز تدوين اربعين‌ها كار آسانى نيست. به همين دليل، در تعيين اوّلين اربعينِ نگارش يافته، اختلاف نظر وجود دارد. حاجى خليفه در كشف الظنون‌ به تبعِ شرف الدين نَواوى (م ٦٧٦ ق) مى‌نويسد كه عبد اللَّه بن مبارك (م ١٨١ ق)، از اوّلين كسانى است كه اقدام به نگارش اربعين نموده است،[٢] در حالى‌كه در دائرة المعارف‌ فارسى‌ آمده كه نگارش چهل حديث، از اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم، آغاز شده است.[٣]

ايرانيان نيز به مفيد بودن نگارش چنين رساله‌هايى پى‌بردند. در نتيجه، در نگارش چهل حديث يا ترجمه آنها همّت گماشتند. نخستين چهل حديث منثور فارسى به نام‌ طيب القلوب‌، اثر محمّد بن على غراوى حريمى، در سال ٥٠٠ ق، نگارش يافته و نخستين‌ چهل حديث‌ منظوم فارسى، متعلّق به عبدالرحمان جامى است.[٤]

[١]. عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج ١، ص ٤١؛ بحار الأنوار، ج ٢، ص ١٥٦.

[٢]. كشف الظنون، ج ٢، ص ١٠٣٦.

[٣]. دائرة المعارف فارسى، ج ١، ص ٨٤- ٨٥.

[٤]. دانش حديث، ص ٢٢١.