تاريخ حديث شيعه از آغاز سده چهاردهم هجرى تا امروز - وفايى، مرتضى - الصفحة ٢٢ - جوامع بزرگ حديثى

خود، به شدّت با اين وضعيت، مخالفت مى‌كند و تأسّف مى‌خورد كه علما، جز تقليد، كارى انجام نمى‌دهند.

البته پس از وى نيز، كم و بيش، اين وضعيت ادامه پيدا مى‌كند و تحوّل تأثيرگذارى تا ظهور دولت صفوى پديد نمى‌آيد. البته علما در اين قرون ميانى با تكيه بر اتقان و استحكام كتب اربعه، به كارهاى ديگرى چون تدوين مجموعه‌هاى فقهى- روايى، تفسير و اخلاق، روى آوردند و آثارى چون: شرائع الإسلام‌ محقّق حلّى (م ٦٧٦ ق)، مسالك الأفهام‌ شهيد ثانى (م ٩٦٥ ق) در فقه و مجمع البيان‌ و جوامع الجامع‌ شيخ طَبرِسى (م ٥٤٨ ق) و روض الجنان‌ ابوالفتوح رازى (قرن ششم) در تفسير و كتاب‌هاى ديگرى چون: الخرائج والجرائح‌ قطب الدين راوندى (م ٥٧٣) و جامع الأخبار شَعيرى سبزوارى (قرن هفتم) و إرشاد القلوب‌ ديلمى (قرن هشتم) و عوالى اللآلى‌ ابن ابى جمهور احسايى (قرن نهم) پديد آمد.

پس از قرن دهم، با استقرار دولت شيعى صفوى و گسترش روزافزون مذهب تشيّع، زمينه مناسبى براى شكوفايى دوباره مراكز علمى و حوزه‌ها پديد آمد و علما و محدّثانِ به‌نامى ظهور كردند و تأليفات حديثى بزرگى را عرضه نمودند كه در اين ميان، فيض كاشانى (١٠٠٧- ١٠٩١ ق) با تأليف‌ الوافى‌ و شيخ حرّ عاملى (١٠٣٣- ١١٠٤ ق) با تأليف‌ وسائل الشيعة و محمّد باقر مجلسى (١٠٣٧- ١١١٠ ق) با تأليف مجموعه بزرگ‌ بحار الأنوار، سهم به‌سزايى داشته‌اند. اين سه كتاب مهم در برابر كتب قدما، به «جوامع ثانويه» شهرت يافتند.

از اين تاريخ تا اوايل قرن چهاردهم هجرى، تأليف مهمّى در حوزه مجاميع حديثى، جز كتاب‌ الشفا فى أخبار آل المصطفى صلى الله عليه و آله‌ از محمّد رضا بن عبد اللّطيف تبريزى (م ١١٨٥ ق) و كتاب‌ جامع الأحكام‌، تأليف عبد اللَّه بن محمّد رضا شبّر حسينى، و عوالم العلوم‌، اثر عبد اللَّه بحرانى (م ١١٧٣ ق) به چشم نمى‌خورد.

در نهايت، يكى از مهم‌ترين تصانيف قرن چهاردهم در زمينه تدوين جوامع‌